هونەر تۆفیق

یەک ستراتیژ و دو رێگا: یان کورد یان داعش‌

تا سەیری دیمەنە جیۆگرافی و مێژوییەکەی ناوچەکە نەکرێت، دیمەنە سیاسیەکەی قەیرانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست رون نابێتەوە بۆمان. ئەم دیوە جیوگرافیەی ناکۆکیەکانی ناوچەکە بۆ پسپۆڕێکی سەربازی بەرچاوی رونترە تا روانینێکی سیاسی مجەڕەد.

ئێمە تا ئێستاکە دیدێکی سیاسی یەکگرتو و رونمان نیە بۆ کێشەکانی ناوچەکە بەگشتی و بەتایبەتی پرسی کورد لەناو ئەو کێشانەدا. هەرچی دیدی سەربازیە، کە بازنەی ئەمنی قەومی هەر گەلێک تەواو دەکات. ئەوە لە ئەزەڵەوە نەمان بوە. لەبەر ئەم هۆکارانەشە کورد دیدی ستراتیژی نیە بۆ پرسەکانی خۆی و ناوچەکە، کە راستەوخۆ کاریگەری دەخاتە سەر چارەنوس و ئایندەی ئەم گەلەوە.

لاوازبونی ئەمەریکا و سعودیە لە گۆڕەپانی سوریدا
بە‌هێزبونی هاوپەیمانی روسیا-تورکیا-ئێران بەهەمو ناکۆکییە مێژویی و ستراتیژیەکانیانەوە لە سوریادا. هۆکاری لاوازبونی پێگەی ئەمەریکان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا. هەرچی سعودیەی عەرەبیە لە گۆڕەپانی ناکۆکیەکانی سوریادا تا ئاستی سفر، رۆڵ و کاریگەری لەدەستداوە.

دۆڕاندن و کردنە دەرەوەی ئەم دو هێزە کاریگەرە جیهانیە لە گەمەی سەربازی و سیاسی سوریادا. ماناکەی جگە لە لێدان لەهەیبەتی و هەیمەنەی هەردوکیان، لەدەستدانی کۆنترۆڵی سەدساڵەی هەردوکیان دەگەیەنێت بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بۆیە هەردو وڵات لەم کاتەنەدا لە تەنگانە (مازق)ێکی سیاسی - سەربازی شەرمهێنەردان.

هەمو رێگایەکی چارەسەریان بەڕودا داخراوە. تورکیا رۆڵێکی یەکجار نەرێنی هەبوە لەدروستکردنی ئەم تەنگانەیەی بەسەر ئەمەریکاو سعودیە هاتوە لە سوریادا. بۆیە گەڕانەوە بۆ چارەسەری تورکیانە و لە دەرگای تورکیاوە جارێکی تر ئەو دو وڵاتە بچنەوە ناو سوریا مەحاڵە. ئەگەر مەحاڵیش نەبێت، هەر دەکاتەوە گەورەتربونی ناکۆکیەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا دەگاتەوە بە میسر و ئیسرائیل و خودی سعودیە. یان دەبێتە پشتیوانیەکی تر، بۆ جێ بەجێکردنی پرۆژە و دیدە ستراتیژیەکەی تورکیا بۆ ناوچەکە، کە تا ئاستێکی باش لە تەواو بون و کۆتاییەکەیدایە.

دیدی ستراتیژی تورکیا بۆ ناوچەکە
تورکیا وەک پێشینە مێژویەکەی. هەریەک لە ویلایەتەکانی موسڵ (کەرکوک تا شەنگال) حەلەب (ئەدلب، عەفرین، حەلەب) بە موڵکی سیاسی و ئیداری خۆی دەزانێت. لە سەد ساڵی رابردوەوە کە کۆلۆنیالیزمی بەریتانی - فەرەنسی ئەو دو ویلایەتەیان لێ سەندەوە، تورکیا بەردەوام لە هەوڵی دابڕانیدا بوە لە تازە دەوڵەتەکانی عێراق و سوریا.

لەم بۆچونەوە تورکیا ئەو دو ویلایەتە بە بەشێک لە ئەمنی قەومی خۆی دەزانێت. لە ستراتیژدا هەر پرۆژە و پلانێکی هەبوبێت، لەچوارچێوەی گەڕانەوەی موسڵ و حەلەبدا بوە. تورکیا هەردو فرسەتی کەوتنی رژێمی سەدام ٢٠٠٣ و ئاژاوەکانی شەڕی ناوخۆی سوریا ٢٠١١. بۆ تورکیا لەدەستدانی هەلی مێژویی بون بۆ دەست بەسەرداگرتنی ئەو دو ویلایەتە.

بە پشتیوانی تورکیا - قەتەر - سعودیە، کە هێشتاکە لەبەر جیاوازیە مەزهەبیەکەی نێوان باڵی ئیخوانی (تورکیا -قەتەر) لەبەرانبەر باڵی وەهابی (سعودیە) تێک نەچوبون. پێکەوە داعشیان لە عێراق و سوریا هاندا.

داعش بەشێک لە خەونی گەورەی تورکی هێنایە دی، کە دەست بەسەرداگرتنی موسڵ و حەلەب بو. هاوکات بۆ بەهێزکردنی خەونەکەی، پشتیوانیەکی سەرسەختی کوردەکانی باکوری عێراقیش بو کە بەشێکی سەرەکین لە ویلایەتی موسڵدا.

بەهۆی هێرشەکانی داعشەوە کورد، کەرکوک و نەوتەکەی کەوتە دەست. بەهاوکاری تورکیا نەوتی کەرکوکیش بە هێڵی تایبەت لە کوردستانی باشورەوە بەسترایەوە بە تورکیاوە. تورکیا بەشداریەکی گەورەی کرد لە دەرهێنان و گواستنەوە و فرۆشتنی نەوتی باشوری کوردستاندا. تا دوا رۆژەکانی بانگەشەی ریفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان و جیابونەوە لە عێراق، تورکیا پشتیوانی موالیەکانی خۆی بو لە دروستکردنی ئەو دەوڵەتە کوردیەی (بەشێک دەبو) لە ویلایەتی موسڵەکەی تورکیا.

ئەم پاروە ترسناکە هەروا بە ئاسانی بە تورکیا قوت نەدەدرا. بەتایبەتی کاتێک روسیا و ئەمەریکا دژی تورکیا وەستانەوە، لەنێوان هەردو دژدا، تورکیا دۆستایەتی روسیای هەڵبژارد.

لەم هاوپەیمانیەتیە نوێیەدا لەنێوان روسیاو تورکیادا، هیچ لایەکیان متمانەی تەواویان بەیەکتر نییە. لەهەمان کاتدا لەگەڵ ئێرانیشدا هەر یەکەیان بۆ ئامانج و خواستی ستراتیژی خۆیان جەبری ئەو هاوپەیمانیەتیەیان لە یەکتر قبوڵ کردوە.

جەبری هاوپەیمانیەکی بێ متمانە
ئەوەی بەلای روسیاوە گرنگە لە ستراتیژدا، پێگە و توانای جوڵەی روسیا لە دەریای ناوەڕاست نەبڕێت. داخستنی دەریای ناوەڕاست بەسەر روسیادا وەک داخستنی هەمو جیهانە بۆ مۆسکۆ. دروستکردنی دیوارێکە بەدەوری روسیادا کە لەدنیای دەرەوەی داببڕێت. تەنیا پێگەیەکی جیوگرافی بۆ روسیا مابێتەوە لەدوای لەدەستدانی یەمەن ١٩٩٤، دواتر عێراق ٢٠٠٣، ئینجا لیبیا ٢٠١١، بۆ روسیا لەدەستدانی سوریا، کۆتایی پێهاتنی ئەو دەوڵەتە زلهێزەیە لە جیهاندا، دیمەشق بۆ کرملین بەشێکە لە مۆسکۆ. دەبێت دەریا و ئاسمان و زەمینی سوریا مافی روسیا و سوپاکەی پێوەبێت.

بەلای ئێرانەوە گەیشتنی سوپای پاسدارانە بە لوبنان، گوزەر بەناو عێراقی - شیعی و سوریای عەلەوی هاوپەیمانیدا، ئامانجە ستراتیژیەکەیە. دوری نێوان بەیروت و تاران بیست سەعاتە بۆ جوڵەی قورسی هێزێکی سەربازی بە چەکە قورسەکانیەوە. لەدیدی ئێرانەوە سێ هێزی ناوچەکە دەتوانن ڕۆڵی ئێران لە جیهان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەبەین بەرن. ئەوانیش تورکیا و ئیسرائیل و سعودی عەرەبیە. ئێران لە شوێنی جیوگرافی خۆیدا ئەو بەرگریە ستراتیژیە خێرایەی پێ ناکرێت لەیەک کاتدا دەرەقەتی هەرسێکیان بدات. لەسیاسەتدا هەرسێکیان تا پێش شەڕی سوریا کۆک و تەبابون.

ئێران بەلەدەستدانی پێگەی خۆی لە سوریادا، عێراقیشی لەدەست دەچو. لەدەستدانی ئەو هێڵە سەربازیەی نێوان تاران - بەیروت بەمانای هیچ گەیاندنی ئەو هەمو هەوڵە سەربازیانەی ئێران لەناوەوە دەیدات لەپێناو پێش خستنی تواناکانی سوپاکەی و سەربازەکانیدا.

هاوکات باڵادەست بونی ئێران بەسەر ئەو هێڵەدا دەکاتە هاتنەدەستی ئێران لەئەگەری هەر روبەڕوبونەوەیەکی سەربازی، لەیەک کاتدا بەرانبەر هەرسێ وڵاتەکە (ئیسرائیل، سعودیە، تورکیا) چونکە مانەوەی ئێران لەسوریادا بەمانای گەیشتنی بە قوڵایی سەربازی هەریەک لە تورکیا و ئیسرائیل و سعودیەی عەرەبی.

بۆ تورکیا کۆی سوریا گرنگ نیە، بەڵکە بڕی ئەو باوەشە سەربازیانەی دەیەوێت، بیکات بەبەشەکەی خۆیدا.

(موسڵ - حەلەب) لەستراتیژدا گەیشتنە بە ئاستێکی بەرزی پاراستنی ئەمنە قەومیەکەی.
جوڵەپێکردنی هێزەکانی تورکیا لەیەک کاتدا و هێرشکردنە سەر عەفرین، قەندیل هەروەها وەک بەنیازە لە هێڵەکانی شەنگال و مینبەجیشەوە هێرش دەست پێ بکات، مانای تەواوکردنی هەرسێ باوەشە ستراتیژیەکەیەتی کە ئامانج لێی تەواوکاری جیۆگرافی و زامن کردنی دابڕانی موسڵ و حەلەبە لە هێزەکانی تری ناوچەکە.

رۆڵی ئەمەریکا و سعودیە
ئەمەریکا و سعودیە لە بەرانبەر ئەم روداوە خێرایانەی لەپاش ریفراندۆمەکەی هەرێمی کوردستانەوە رویاندا دەستە وەستانن. ئەمەریکا لەبەر نیگەرانیەکانی لە تورکیا، پشتیوانی کوردەکان نەبون بۆ سەربەخۆ بونیان. چاویان لەهێرشەکانی ئێران - حەشدی شەعبی عێراقی پۆشی ناوچە کوردیەکانی هاوپەیمانیان داگیربکەن، جگە لەوەی دژی ریفراندۆمەکەشیان وەستانەوە.

دژایەتی ئەمەریکا بۆ سەربەخۆیی کوردی عێراق، لەو مەترسیانەوە سەرچاوەی گرتوە کە ناوچەکە و نەوت و سامانەکەی بە ئاسانی بکەوێتە دەست دەوڵەتێک لەڕێگای پشتیوانی کردنی لە داعش، سەرئێشەیەکی گەورەی بۆ ئەمەریکا دروست کردوە.

سعودی عەرەبی هەرچەندە لەدژی ئێران و شیعەکانی عێراق دۆست بو بە سەربەخۆیی کوردستان و نزیک بو لە کەسی مەسعود بارزانیەوە، بەڵام لەپاش تێکچونی نێوان تورکیا و سعودیە لەسەر پشتیوانی تورکیا لە قەتەر و ئیخوان موسلمین، سعودیەش پشتی کردە دۆستەکەی لە کورد. بێدەنگ بو لە دەستکراوەیی ئێران لەدژی پرۆژەی ئەو دەوڵەتەی ئەگەر سەربەخۆ بوایە دەبوە موالی بە تورکیا . کۆماری تورکیا سودمەندی یەکەم دەبو لە رودانیدا.

ئەو بۆشاییەی هاوپەیمان و نەیارەکان لە رکابەری یەکتردا، لە ناوچەکەدا دروستیان کرد، بەتایبەتی پاش هەرەسی داعش و شکستی پرۆژەی دەوڵەتەکەی باشوری کوردستان، هێزێکی تری بەخشی بە روسیا و هەردو هاوپەیمانەکەی رۆڵی ئەمەریکا وسعودیە پەک بخەن لە ناوچەکەدا.

کورد یان داعش کامیان چارەسەرە؟
لە واقیعدا بۆ گەڕانەوەی رۆڵ و کاریگەری هەر یەک لە ئەمەریکاو سعودیەی عەرەبی، دو بژاردەیان لەبەردەمدایە سودی قایمکردنی پێگەی خۆیانی لێ ببینن. ئەوانیش بژاردەی کورد و بژاردەی داعشە.

داعش لەبەر ئەوەی قەزیەکی ترسناک و نائینسانی یە، زیندوکردنەوە و پشتیوانی کردنەوەیان لەهەر لایەکەوە بێت سکاندالێکی گەورەی جیهانی بەدوای خۆیدا دێنێت، خاڵێکی لاوازە بۆ ئەمەریکا و سعودیە ئەگەر بیر لەم بژاردەیان بکەنەوە. هەرچەندە لە سیاسەتی هیچکام لەو دو وڵاتەدا پرسە مرۆییەکان بە پلەی یەکەم نیە. پلەی یەکەم بەرژەوەندیە باڵاکانی وڵاتەکانی خۆیانە. بەڵام لە دور مەودادا ناتوانرێت پشت بە داعش ببەسترێت بۆ گەڕانەوەی هێز و نفوزی سعودی و ئەمریکی بۆ سوریا و ناوچەکە.

بژاردەی دوەم کە دور مەودایە و دەکرێت ستراتیژی بێت. ئاوڕدانەوەیە لە کورد، کوردی عێراق و کوردی سوریا. بەڵام گرفتی ئەم ئاوڕدانەوەیەش لەوەدایە ئەم دو کوردە ناکۆک و ناتەبان، چ لە نێوان هەردو کوردی باشوری و رۆژئاڤایدا. هەم کوردەکانی عێراق لەناو خۆیاندا و کوردەکانی سوریاش بەهەمان شێوە.

نەبونی دیدی و ستراتیژێکی یەکگرتو و هاوبەش لەنێو سیاسەتی کوردیدا، ئەمەریکا و سعودیە دودڵ دەکات لەم بژاردەیەدا کە نەیدۆڕێنن. لەحاڵێکدا بەشێک لە سیاسەتی کوردی باشور بەلای ئێراندا دەیشکێنێتەوە و بەشێکی دیکەی بەلای تورکیادا. کورد نەیتوانیوە و ناتوانێت واقیعی سیاسی بەخۆی و بەناوچەکەش بسەلمێنێت کە خۆی لەسەر ئەرزی روداوەکان وەک چارەسەر فەرزبکات. بۆیە بۆ ئەمەریکا و سعودیە، پەنابردن بۆ چارەسەری لە رێگەی کوردەوە، یەکەم پێویستی ئەوە دەبێت کورد لەناو خۆیاندا یەک گوتار و یەک دید و یەک ستراتیژی هاوبەشیان هەبێت. ئەو کات کورد نەک هەر بۆ ئەمەریکا و سعودیە، بگرە بۆ تەواوی ئاشتی ناوچەکە دەشێت ببێتە فاکتەری سەرەکی و رۆڵی کاریگەر و گەورە ببینێت بۆ چارەسەری تەواوی پرسەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

ئێمەش لەم خوێندنەوەیەوە، دەمانەوێت ئەوە بخەینە پێشچاوی سەرکردایەتی سیاسی کورد لەهەمو کوردستاندا، کە ئەرکێکی مێژویی و هەلێکی سیاسی زۆر لەبارە بۆ سەرلەنوێ هەستانەوە و بوژانەوەی کورد لەم سەردەمی شکستە سیاسی و سەربازیانەی بەسەریدا هاتوە، کە پێگەیەکی گەورەتر لەوەی رابردوش بەدەست بهێنێت. تەنیا بەو مەرجەی کورد لەم دۆخەدا ببێتە خاوەنی یەک ستراتیژو یەک دیدی سیاسی هاوبەش، ئەمەش پێویستی قۆناغ و پێچە مێژوییەکە. وەرچەرخانێکی گەورەش لە چارەنوسی گەلی کورددا دروست بکات.

خوێندراوەتەوە279