د. ئیسماعیل نامیق

دیشلەمەکەى بەغداد شیرین و چەوریشە‌


زیادەڕۆیى نیە ئەگەر بڵیم کورد لە باشورى کوردستاندا لەدواى کۆچى دوایى نەوشیروان مستەفاوە توشى سەرگەردانى بوە لەبڕیارى سیاسیداو، بێ روئیایەکى قوڵیش بەرۆکى گرتوە لەتێڕاونین و پێشبینیکردنى پێشهاتە سیاسیەکان، ئەمەش وایکردووە چارەنوسى خۆى بداتە دەست نادیار. هەوڵدەدەم لەچەند پەرەگرافێکدا مەترسى ئەم دۆخە بخەمە ڕوو:

یەکەم: ریفراندۆمچیەکان هەمیشە رێ لەبەغدان.

ئەوانەى لە ٢٥/ ٩/ ٢٠١٧خۆیان کردبوو بەپاڵەوان و کوردایەتى و نیشتمانپەروەریان بەخەڵک دەفرۆشتەوە، باسى دراوسێیتى و جیابونەوە و مان و نەمانیان دەکرد، ئامادەى شەڕبوون، ئێستا جارێکى تر عاقڵانە و سەلارانە داوا لەخەڵک ئەکەن بیاننێرنەوە بۆ بەغدادى شارى ئاشتى، چونکە بڕیاریان داوە ئەمجارەیان شەق لەئەبونەواس و موتنەنبى و عروبە هەڵبدەن و پایتەختى ئەو دەوڵەتەى بانگەشەیان بۆ دەکرد لەهەولێرەوە بگوازنەوە بۆ بەغداد، تا لەکێشەى دراوسێیتى رزگاریان بێت و هەر خۆیان خاوەن ماڵ بن!.

دووەم: کورد چیکردوە لەبەغداد و چى پێدەکرێت؟

کورد تا ساڵى ٢٠٠٥ توانی لەبەغداد بەشێک لەمافەکانى بەیاسا بەدەست بهێنێت، ئیتر دواى ئەو مێژووە، وردە وردە پاشەکشەى کرد، چونکە بەهێزبونى دامەزراوەکانى حکومەتى فیدراڵى لەلایەک و کلۆربون و گەندەڵبونى دەزگاکانى حوکمڕانى لەهەرێمى کوردستاندا لەلایەکى ترەوە، زۆربەى هاوکێشەکانى لەزیانى کورد پێچەوانە کردەوە، ئەگەر جار جارێک و بەهۆى دۆخێکەوە کورد توانیبێتى لەسەر زەوى پێشڕەویەک بکات، ئەوە تەنها پێشڕەویەکى روکەش بوە، زیاتر راکێشان بوە بۆ قوتدان، زیندوترین نمونەش ریفراندۆمە، ئەگەرنا لەڕووى دەستورى و یاساییەوە کورد بەردەوام لەپاشەکشەدا بووە.

لەکاتى ئێستاشدا نەحکومەتى هەرێم هیچى لەدەست دێت لەبەرامبەر بەغدادا بیکات، نەنوێنەرانى کوردیش دەتوانن لەبەغداد هیچ بکەن، چونکە بەحوکمى ژمارەى کورسیەکان دەنگێکى کاریگەریان نیە، ناتوانن هیچ هاوکێشەیەکى سیاسى و یاسایى بگۆڕن، تا سیاسەتى حکومەتى هەرێمیش بەم شێوەیەى ئێستا بێت، سەنگ و کاریگەرى کورد لەبەغداد کەمتر و بچوکتر دەبێتەوە، چ وەکو هەرێمى کوردستان چ وەکو نوێنەرانى کورد. سەرۆکى حکومەتى هەرێم و ئەوانەى دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا گرتووە، ئامادەى جێبەجێکردنى هەموو مەرجەکانى بەغدادن، مەمنونن بەبڕیار و بودجەى بەغداد، پەرلەمانتارانى کوردیش لە پەرلەمانى عێراقدا ناتوانن رێگرى لە دەرچونى هیچ بڕیارێک بکەن، نەدەسەڵاتدارنى هەرێم لەبەر کوردایەتى تەرکى بەغدادیان کردووە، نە هیچ نوێنەرێکى کورد لەسەر کوردایەتى لەبەغداد لەسێدارە دراوە یان زیندانى کراوە یاخود دەرکراوە؟

بۆیە دادپەروەرى نیە هۆکارى هەمو عەیبە و شکستەکان لەوەدا کورت بکەینەوە چەند کوردێک لەسەر لیستى عەرەبى خۆیان کاندید کردووە، ئەگەر ئەو کوردانەى لەرێگەى لیستە عەرەبیەکانەوە دەچنە پەرلەمان رێگریان لەهەر کارێکى باشى فراکسیۆنە کوردییەکان کرد ئەوکات شایانى هەموو جۆرە سەرزەنشتکردن و لێپرسینەوەیەک دەبن.

ئێستا کورد پێویستە بیر لەوە بکاتەوە ستراتیژیەتى مامەڵەکردنى لەگەڵ بەغدادا بگۆڕێت، ئەگەر دەمانەوێت لەرێگەى بەهێزکردنى سیستمى فیدراڵى و دامەزراوە فیدراڵیەکانەوە پێگەى خۆمان بەهێز بکەین، ئەوا پێویستە بەبەهێزى بەشدارى لەحوکمڕانیدا بکەین لەبەغداد، چونکە تا چەند سیستمى فیدراڵى قاڵتر و پتەوتر بێت و هەرێمى زیاتر دروست بێت و پاشان ئەنجومەنى دووەمى دەسەڵاتى یاسادانان دروست بکرێت، دەسەڵاتى حکومەتى فیدراڵى لاوازتر دەبێت، لەبەرامبەردا هەرێمەکان بەهێزتر و سەربەخۆتر دەبن.

 ئەگەر ئەو رێگەیە بەگونجاو نازانرێـت و کار لەسەر جیابونەوە و بوون بەدەوڵەت دەکرێت، پێویستە بە کردارەکى هەنگاوى بۆ بنرێت، نوێنەرایەتیەکى زۆر لاوازمان هەبێت لەبەغداد نەک شەڕ لەسەر پۆست و دەسکەوت بکرێت، ئەوەى تا ئێستا پەیڕەو کراوە، هیچ کام لەو دوو رێگەیە نەبوە.

کۆمەڵیک خەڵک نێردراون بۆ بەغداد بەشێکى تا رادەیەک زۆریان خەریکى دیشلەمە خواردنەوە و قاوە خواردنەوە و هەموو جۆرە گەندەڵیەک بوونە، لە کوردستانیش شانبەشانى دەسەڵاتدارانى هەرێم بانگەشەى کوردایەتى و دەوڵەتى کوردیان کردووە، یان خەڵکیان هانداوە بۆ ڕووبەڕووبونەوەى ستەم و گەندەڵى. ئەمە دژیە لەهەڵویستدا بەردەوامبونى دژوارى بۆ چارەنوس دروستدەکات.

سێیەم: خۆرى سیستمى فیدراڵى لەعێراقدا بەرەو ئاوابوون دەچێت.

 جێگیرکردنى سیستمى فیدراڵى لەدەستورى عێراقدا دڵخوازى هیچ کام لەهێزە عێراقیەکان نەبوە، بەڵکو زۆر بەزەحمەت قبوڵیان کردووە، چونکە سونەى عێراق لەلاوازترین دۆخیاندا خەیاڵیان هەر لاى ئەوەیە ٨٠ ساڵ ئەوان فەرمانڕەوای رەهاى هەمو عێراق بوون، رۆژێک دێتەوە ئەو سەروەرییە بگەڕێننەوە بۆ خۆیان، شیعەکانیش وابیردەکەنەوە ٨٠ ساڵ ژێر دەستە بوون، لەکاتێکدا مافى خۆیان بوو ئەوان سەردەست بن، بۆیە ئاسان نەبووە لەنێوان ئەم دوو عەقڵیەتەدا سیستمى فیدراڵى جێگیر بکرێت، رەنگە هەندێک جار بەئاشکرا دژایەتیشیان کردبێ، یان بەلایەنى کەمەوە هاوکار نەبون بۆ بەهێزبونى.

هەرچى کوردە مامەڵەیەکى ناجێگیر و تێکەڵ و پێکەڵى کردووە، هەندێک جار وەکو دەوڵەت مامەڵەى کردووە، هەندێک جارى تر وەکو سێ پارێزگا مامەڵەى لەگەڵدا کراوە، نەک وەکو هەرێم، بۆ نمونە لەیاساى هەڵبژاردنى ئەنجونەنى نوێنەرانى عێراقدا وەکو سێ پارێزگا مامەڵەى لەگەڵدا کراوە نەک وەکو هەرێم، لەیاساى بودجەشەدا هەوڵدەدرێت وەکو پارێزگا مامەڵەى لەگەڵدا بکرێت، لەم رێگەیەوە هەوڵدەدرێت سیستمى فیدراڵى لەعێراقدا بگۆڕدرێـت بۆ مەرکەزى، لەمەدا کورد ئاگایانە یان بەبێ ئاگا بەشدارە لەهەوڵى فەشەلپێهێنانى سیستمى فیدراڵى، چونکە لاوازى دامەزراوەکانى بەڕێوەبردن لەهەرێمى کوردستاندا، کلۆربون و گەندەڵبونیان، یان پەکخستنیان کارێکى وایکردووە خەڵک دواجار متمانەى بەم دامەزراوانە نەمێنێت، ڕوو لەبەغداد بکات یان داوا لەبەغداد بکات، لەئێستادا ئەم بێ متمانەیە بەتەواوى هەستى پێدەکرێت، موچە خۆر بەئاشکرا داوا دەکات موچەکەى راستەوخۆ لەبەغدادەوە پێ بدرێت. 

پێشتر داوامان دەکرد نوێنەرەکانمان لەبەغداد بگەڕێنەوە بۆ کوردستان و واز لەبەغداد بهێنن، ئێستا خەریکە کۆچى پێچەوانە دەست پێدەکات، لەبەرئەوەى بەشێکى نوێنەرەکانمان لە دامەزراوەکانى هەرێمى کوردستاندا وەڕس بون و پێش کۆتایى هاتنى ماوەى نوێنەرایەتیان دەیانەوێت روو لەئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق بکەن! هۆکارى سەرەکى ئەم دیاردەیە فەشەلى حوکمڕانیە لەهەرێمى کوردستاندا و بێئومێد بونە لێى.

خوێندراوەتەوە210