شەماڵ عەبدولوەفا

ره‌خنه‌ی چیتان له‌ (گۆڕان)ه‌؟‌

 
كاتێك بیرمه‌نده‌ گه‌وره‌كانی دنیا بیریان له‌ نهێنیه‌كانی گه‌ردون و بنچینه‌و بنه‌چه‌ی مادده‌ ده‌كرده‌وه‌، ئاماژه‌یان به‌وه‌ ده‌دا كه‌ هه‌مو راستیه‌كان لای خۆیانه‌و لای كه‌سی تر نییه‌، نه‌ ده‌یانویست ره‌خنه‌یان لێبگیرێ، نه ده‌یانویست پرسیار له‌سه‌ر فه‌لسه‌فه‌كه‌یان بكه‌ن، كه‌ جێی گومان بێت.
دوای ئه‌مان وه‌رچه‌رخانێك رویدا له‌ شێوازی  بیركردنه‌وه‌ له‌ راستیه‌كان، ئه‌و لۆژیكه‌ هاته‌ ئاراوه‌ كه‌ به‌هۆی عه‌قڵه‌وه‌ بۆ راستی بگه‌ڕێن، به‌وپێیه‌ش راستی هه‌موی له‌یه‌ك بیركردنه‌وه‌دا قه‌تیس نه‌ده‌ما، هه‌ندێك له‌ بیرمه‌نده‌كان ده‌یانوت هه‌مو راستیه‌كان لای ئێمه‌ نییه‌، بۆچونه‌كانیش قابیلی ره‌خنه‌ لێ گرتن و پرسیار له‌سه‌ر كردنه‌.

ئه‌م لۆژیكه‌ وایكرد رۆژ به‌ رۆژ نهێنی و راستیه‌كان ئاشكرا بن و مرۆڤایه‌تی به‌م رۆژه‌ی ئێستا بگات له‌ڕوی مه‌عریفی و زانستیه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ زۆرێكی ئه‌و راستیانه‌ ماون و ئاشكرا نه‌بون، كه ‌به‌رده‌وام مرۆڤ پرسیار ده‌رباره‌یان ده‌كات.

ره‌خنه‌و پرسیاركردن وایكرد گه‌شه‌سه‌ندنێكی بێ وێنه‌ی مه‌عریفی دروست بێت، به‌ڵام مه‌عریفه‌ كۆتا نییه‌ و سنوریشی نییه‌.

گۆڕان له‌م چوارچێوه‌یه‌ ناچێته‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌م قابیلی ره‌خنه‌لێگرتنه‌ هه‌م قابیلی پرسیار له‌سه‌ر كردنه‌، گۆڕانیش ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌كی لۆژیكانه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م دو چه‌مكه‌ بكات، هه‌م ره‌خنه‌ شیاوه‌كانی سه‌ری قبوڵبكات و چاكی بكات هه‌م وه‌ڵامی پرسیاره‌كان مه‌وزوعیانه‌ بداته‌وه‌، چونكه‌ گۆڕان خۆی ئه‌م شێوه‌یه‌ی له‌ سیاسه‌ت هێنایه‌ ئاراوه‌، گۆڕان به‌مه‌ به‌هێز ده‌بێت نه‌ك لاواز، جگه‌ له‌و ره‌خنانه‌ی كه‌ له‌ په‌یكه‌رو ژیانی رێكخراوه‌یی خۆیدا له‌سه‌ریه‌تی، چونكه‌ ئه‌و بواره‌ زیاتر په‌یوه‌ندی به‌ هه‌ڵسوڕاوان و دامه‌زراوه‌كانێتی نه‌ك به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵك، با ئه‌مه‌ به‌جێبهێڵین بۆ خۆیان، گۆڕان ده‌بێت گوێ بگرێت نه‌ك وه‌كو پارتی و یه‌كێتی گوێی ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ به‌كار بهێنێت كه‌ گوێی له‌ هیچ نه‌بێت.

گۆڕان چه‌مكی (نە‌و)ی هێنایه‌ ئاراوه‌، به‌ ده‌سه‌ڵاتی وت ئه‌وه‌ی ئێوه‌ ده‌یكه‌ن نه‌ عه‌داله‌ته‌ نه‌ دیموكراتییه‌ نه‌ ئازادی وا ده‌بێت، نه‌ حوكمڕانی به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ڕوات به‌ڕێوه‌ نه‌ بازاڕ وا رێك ده‌خرێت نه‌ مافی مرۆڤ ئاوایه‌، نه‌ په‌یوه‌ندییه‌كان به‌م شێوه‌یه‌ ده‌بێت، ده‌یه‌ها (نە‌و) و (نە‌و) ی تری دروستكرد، به‌ شێوه‌یه‌كی ره‌خنه‌گرانه‌ كۆمه‌ڵێ پرسیاری وروژاند كه‌ ده‌سه‌ڵات له‌به‌رده‌م ئه‌م پرسیارانه‌دا دۆش داماوه‌.

گۆڕان به‌ خه‌ڵكی وت خوا تۆی بۆ ئه‌م مافانه‌ دروستكردوه‌ ده‌بێت وه‌كو هاوڵاتییه‌ك مماره‌سه‌ی بكه‌ن به‌وه‌ی ((ئه‌مانه‌ چه‌ند راستییه‌كی رون و ئاشكران كه‌ پێویست به‌ هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك ناكه‌ن، مرۆڤه‌كان هه‌ر هه‌مویان وه‌ك یه‌ك له‌دایك بون و خواوه‌ند چه‌ند مافێكی شاراوه‌ی پێ به‌خشیون، كه‌ به‌هیچ كلوجێك نابێ ده‌ستبه‌رداری بن، ئه‌و مافانه‌ش ئه‌مانه‌ن: مافی ژیان، مافی ئازادی، مافی گه‌ڕان به‌دوای خۆشگوزه‌رانییه‌كانی خویان دا)).... تۆماس جێفرسۆن.

تۆ ئه‌بێت بژیت، به‌ڵام چۆن بژیت له‌ وڵاتێكدا كه‌ خێر و بێری بێ شوماری هه‌یه‌، كه‌مینه‌یه‌كی كه‌م تا دێت ده‌وڵه‌مه‌ند و قه‌ڵه‌و ده‌بن، زۆرینه‌یه‌كی زۆریش تا دێت هه‌ژار ده‌بن، گۆڕان پێی وتن ئه‌مه‌ مافی ژیان نیه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات و هه‌ردو حیزبی حاكم به‌ خێر ده‌یده‌ن به‌ ئێوه‌.

مافی ئازادی، كوا ئه‌و یاسا و ده‌ستوره‌ی ئه‌م مافه‌ی ده‌سته‌به‌ر كردوه‌ له‌ كاتێكدا له‌سه‌ر وشه‌، خۆپیشاندان، مانگرتن، ناڕه‌زایی، خه‌ڵكی ئازار ده‌درێت، ده‌رده‌كرێت، ده‌گیرێت، سته‌می له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت، جار جاره‌ش ده‌كوژرێت.

گۆڕان پێی وتن ئه‌مه‌ ئازادی نیه‌ له‌ كاتێكدا ساناترین پێناسه‌ی ئازادی ئه‌مه‌یه‌:
(ئه‌و زیانانه‌ی له‌ئه‌نجامی بێده‌نگكردنی ده‌ربڕینی بیرو ڕاكان ده‌كه‌وێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئێمه‌ سه‌رتاپای ڕه‌گه‌زی مرۆڤایه‌تی ده‌دزین).

(ئه‌گه‌ر تێكڕای مرۆڤه‌كان له‌سه‌ر بیرۆكه‌یه‌ك هاوڕا بون ته‌نها یه‌ك كه‌س له‌گه‌ڵ‌ ئه‌و بیرۆكه‌یه‌دا نه‌بو، نابێت مرۆڤایه‌تی بێده‌نگكردنی ئه‌و كه‌سه‌ له‌ بێده‌نگكردنی تێكڕای مرۆڤایه‌تی به‌ گه‌وره‌تر بزانێت با ئه‌و هێزه‌شی بۆ بڕه‌خسێت كه‌ بتوانێت كارێكی وا بكات)... جۆن ستیوارت میل

گه‌ڕان به‌دوای خۆشگوزه‌رانیدا، ئێمه‌ زۆر ورده‌كاری بودجه‌، داهات ... هتد مان، نه‌ده‌زانی گۆڕان پێی وتین خۆشگوزه‌رانی ئێوه‌ له‌و خێرو بێره‌یه‌ كه‌ له‌ وڵاتدا هه‌یه‌و به‌شی هه‌مومانی تێدایه‌ به‌ڵام زۆرینه‌ی هه‌ره‌ زۆرمان ئاگامان لێی نه‌بو.

له‌ وڵاتێكدا كه‌ ده‌ستور نه‌بو ئه‌وه‌ی هاوڵاتی ده‌پارێزێت مافی هاوڵاتی بونه‌، به‌ڵام مافی هاوڵاتی بون له‌م هه‌رێمه‌دا تۆفانێك پرسیارو ره‌خنه‌ی له‌سه‌ره‌.

گۆڕان بو پێی وتین كه‌ نابێت خێزانه‌كانی زۆرداری و سته‌م به‌م شێوه‌یه‌ حوكمتان بكات. گۆڕان بو پێی وتین كه‌ دیموكراتیه‌ت وانابێت (ئازادی و یه‌كسانی دو بنچینه‌ی سه‌ره‌كی دیموكراتیه‌تن، سیسته‌می دیموكراسی باشترین و نمونه‌یترین سیسته‌مه‌، بوار بۆ سروشتی مرۆڤ ده‌ڕه‌خسێنیت كه‌ تیایدا گه‌شه‌ بكات)... جۆن دیوی

به‌ڵام ئه‌م دوانه‌یه‌ بێ ئاشتی و ئاشتی كۆمه‌ڵایه‌تی ناخه‌مڵێت.
پۆپێر ده‌ڵێت (دیموكراتیه‌ت ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ ده‌نگی زۆرینه‌ ده‌سه‌ڵاتێك دروست بكات، به‌ڵكو ئه‌وه‌ دیموكراتیه‌ته‌ كه‌ خه‌ڵك ویستی سه‌رۆكه‌كه‌ی لابات بتوانێت لایبه‌رێت).

(كه‌س بۆی نیه‌ ده‌سه‌ڵات بۆ خۆی زه‌وت بكات و به‌ پێچه‌وانه‌ی ویست و ئاره‌زوه‌كانی هاوڵاتیان فه‌رمانڕه‌وایی بكات، گه‌ر نا ده‌بێته‌ داگیركه‌ر، داگیركه‌ریش ده‌ست به‌سه‌راگرتنی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ مافی یه‌كێكی تره‌).... جۆن لوك

دیموكراتیه‌ت هه‌ر پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن نیه‌، گه‌ر ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ش زۆر بێ گه‌رد و خه‌وش بێت، به‌ڵكو دیموكراتیه‌ت بونی دامه‌زراوه‌ی شه‌رعی حكومی و په‌رله‌مانی و قه‌زایی تۆكمه‌ و رێك و پێكه‌ به‌مه‌شه‌وه‌ ناوه‌ستێت، به‌ڵكو یه‌كتر قبوڵ كردن، خۆشه‌ویستی بۆ یه‌ك و بۆ وڵات، له‌ یه‌كتر بوردن، بیرنه‌كردنه‌وه‌ له‌ یه‌كتر سڕینه‌وه‌، به‌ رێكخستنی به‌ریه‌ككه‌وتنه‌كانیشیه‌وه.

ئه‌وه‌ی لای ئێمه‌ له‌ كامیان ئه‌چێت، له‌ كاتێكدا گرنگترین دامه‌زراوه‌ی دیموكراتی كه‌ په‌رله‌مانه‌ بێنرخ و به‌ها كراوه‌ و ده‌رگاكه‌شی ئه‌ڵقه‌ریز كراوه‌.

باشتر وایه‌ له‌ هه‌رێمدا كه‌س خۆی با نه‌دات به‌ دیموكراتیه‌تی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ ناشرینه‌وه‌.

گۆڕان چی كردوه‌؟

چ هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ی كردوه‌؟

ئایا گوتاری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی ون كردوه‌؟ یان خیانه‌تی نیشتیمانی كردوه‌؟

ئایا ده‌ستی هێزی دراوسێكانی هێناوه‌ته‌ سه‌ر هه‌رێم؟ یان گوتاری نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانی دابه‌ش كردوه‌؟

ئایا هه‌رێم و ناوچه‌ دابڕاوه‌كانی كردوه‌ به‌ دو به‌شه‌وه‌؟ یان هه‌رێمی دابه‌شكردوه‌ به‌سه‌ر ئێران و توركیا و سوننه‌ و شیعه‌؟

ئایا هێزی پێشمه‌رگه‌و ئاسایش و ده‌زگای هه‌واڵگری دابه‌ش كردوه‌؟

 ئایا كۆمپانیای نه‌وت و پاڵاوگه‌و سیكیوریتی نه‌وتی هه‌یه‌؟ یان قاچاغچی بازرگانی نه‌وته‌؟

ئایا بازرگانییه‌ گه‌وره‌كانی قۆرخ كردوه‌؟ یان خه‌ڵكی برسی كردوه‌ و موچه‌ی خه‌ڵكی بڕیوه‌؟

 ئایا خه‌ڵكی كوشتوه‌ و ئازادی زه‌وت كردوه‌؟ یان خه‌ڵكی وشیار نه‌كردۆته‌وه‌ كه‌ مافه‌كانت چین؟

ئایا شه‌ڕی له‌سه‌ر مافه‌كانی ئێوه‌ نه‌كردوه‌؟

ئایا له‌سه‌ر ده‌ستور و سیسته‌می ده‌سه‌ڵات په‌رله‌مان په‌ك نه‌خراوه‌ وگۆڕان له‌ حكومه‌ت ده‌رنه‌كراوه‌؟

ئایا له‌سه‌ر مه‌له‌فی نه‌وت و په‌یوه‌ندییه‌كان و ئه‌منی بێده‌نگ بوه‌؟

به‌شێك له‌ گۆڕان و خه‌ڵكیش په‌له‌یانه‌، كاره‌كه‌ به‌ په‌له‌ ناكرێت.

نیكۆڵۆ میكاڤیلی داوای ریفۆرمی سیاسی كرد و پێشنیاری ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی گه‌وره‌ی كرد، به‌ته‌نیا چو به‌ گژ پاشاكان و كه‌نیسه‌دا، په‌یامه‌كه‌ی نه‌وه‌ستا، به‌ڵام ئه‌م كاره‌ چه‌ندی ویست؟

كه‌ مارتن لۆته‌ر هات و داوای ڕیفۆرمی دینی كرد دواتر چه‌ند كه‌سێكی كه‌م دوایكه‌وتن، به‌ڵام به‌گژ پاشاكان و ده‌سه‌ڵات و كه‌نیسه‌دا چونه‌وه‌. سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ری چه‌ندی ویست؟

شۆڕشی فه‌ره‌نسا هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێك له‌ داواكارییه‌ ڕیفۆرمییه‌كانی ده‌سته‌به‌ر كرد، به‌ڵام خه‌ڵتانی خوێن بو.

غاندی به‌ پێی په‌تی و گۆچانیكه‌وه‌ ئاشتیانه‌ داوای ئازادی و یه‌كسانی ده‌كرد، باجه‌كه‌ی ڕۆحی خۆی بو.

شۆڕشی شوباتی (1968)ی فه‌ره‌نسا كه‌ شۆڕشی خۆێندكاران و لاوان بو، چی گۆڕی له‌ مێژوی مرۆڤایه‌تیدا كه‌ له‌ پێناو ئازادیدا بو.

ماندێلا ته‌نها له‌ پێناو یه‌كسانی و ئازادیداو له‌ پێناو نه‌مانی ره‌گه‌زپه‌رستیدا (27) ساڵی ژیانی له‌ چوارچێوه‌ی چوار دیواردا به‌سه‌ربرد.
ئه‌م جوڵه‌و بزوتنه‌وانه‌ زیاتر له‌ (500) ساڵی خایاندوه‌، ده‌مانه‌وێت به‌ حه‌وت هه‌شت ساڵێك ته‌واوبێت! په‌له‌ مه‌كه‌ن جارێ ماوێتی.

ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی دوای ئێمه‌ش ده‌بێت خۆی ئاماده‌ بكات بۆ شێوه‌یه‌كی نوێی ململانێی مه‌ده‌نیانه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی.

ئه‌م پرۆسه‌یه‌ واده‌ی ساڵانێكی دورو درێژو به‌رده‌وامه‌، هیچ گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌ستیكه‌وتوه‌ له‌ ئازادی، یه‌كسانی، عه‌داله‌ت، هاوڵاتی بون و ده‌ستوری باش كتوپڕ به‌ ماوه‌یه‌كی كه‌م نه‌هاتۆته‌ به‌رهه‌م، ئیراده‌و  خه‌بات و تێكۆشانێكی زۆری ویست.

گۆڕان ده‌بێت هه‌مو گله‌یی و ره‌خنه‌كانتان قبوڵ بكات، چونكه‌ گۆڕان له‌سه‌رو ره‌خنه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵام خه‌ڵكیش ره‌خنه‌كانی ده‌بێت رون و ئاشكراو به‌رجه‌سته‌ كراو بن تا گۆڕان سودی لێوه‌ربگرێ و هه‌ڵه‌كانی دوباره‌ نه‌كاته‌وه‌، هه‌موشمان له‌م پرۆسه‌یه‌دا گه‌شه‌ به‌ مه‌عریفه‌ی گشتی بدەین تا ده‌گه‌ینه‌ راستی، ئه‌و راستییه‌ی كه‌ پارتی و یه‌كێتی هه‌رگیز پێی ناگه‌ن چونكه‌ به‌دوایدا ناگه‌ڕێن. به‌شی زۆری راستییه‌كان لای خه‌ڵكه‌ نه‌ك لای ده‌سه‌ڵاتێكی دزێو.

ئێمه‌ ده‌ستمان پێكرد، سود له‌ گله‌یی و ره‌خنه‌كانتان وه‌ر ده‌گرین ئێوه‌ش خۆتان ئاماده‌ بكه‌ن بۆ نه‌وه‌ستان، به‌رده‌وامبون تا گه‌یشتن به‌ كه‌نارێكی ئارام، ئه‌و كه‌ناره‌ ئارامه‌ی لای یه‌كێتی و پارتی نییه،‌ چونكه‌ ئه‌وان خۆیان كردۆته‌ به‌دیلی نیشتیمان، نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ به‌م شێوه‌یه‌ش بڕوات خۆیان ده‌كه‌نه‌ به‌دیلی خێزان و تاك.

پۆپێر ده‌ڵێت (لێره‌ به‌دواوه‌ باس له‌ مه‌عریفه‌ مه‌كه‌ن، به‌ڵكو باس له‌ گه‌شه‌ی مه‌عریفی بكه‌ن) گه‌شه‌ی مه‌عریفی له‌ ساده‌ترین پێناسه‌دا: زانینی هه‌ڵه‌كانته‌ له‌ رێگه‌ی ره‌خنه‌گرتنی خه‌ڵكه‌وه‌ تا هه‌ڵه‌كانت دوباره‌ نه‌كه‌یته‌وه‌و چاكی بكه‌یت.

گۆڕان ده‌بێت به‌م پرنسیبه‌ كار بكات گه‌ر نا هیچ جیاوازییه‌كی نامێنێت له‌گه‌ڵ یه‌كێتی و پارتیدا.

خوێندراوەتەوە1073