شەماڵ عەبدولوەفا

فەیلەسوفە خەمخۆرەکانی دەسەڵات و حکومەتی هەرێم‌

 
کاتێک بیرمه‌نده‌ گه‌وره‌کانی مرۆڤایه‌تی  ۲۷۰۰ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌یانویست ئه‌و بۆچونه‌ ئەستوریه‌ بگۆڕن که‌ له‌ودیو سروشته‌وه‌ هه‌موو شته‌کان ته‌حه‌کوم ده‌کرێت به‌ فه‌لسه‌فه‌ی ( پاراستن و ڕاگواستن) و به‌ سروشتی شته‌ مێژوییه‌کان، جا شته‌ مێژوییه‌کان ئه‌فسانه‌ بن یا ئه‌ندێشه ‌و پرسیار  دەستیپێكرد ڕەخنه به شێوەیەكی عه‌قلانییانه ‌هاته‌ ئاراوه‌ به‌ دوای وه‌ڵام و ڕاستیدا ده‌گه‌ڕان له‌ بنچینه‌ی مادده ‌و دیارده‌کان ورد ده‌بونه‌وه‌، به‌مه‌ش فه‌لسه‌فه‌ و دونیا بینیێکی تازه هاته‌ ئاراوه‌ له‌و کاته‌وه‌ تا ئێستا به‌رده‌وامه‌.

فه‌یله‌سوفه‌کانی هه‌رێم ئه‌وانه‌ی سیاسه‌تی هه‌رێم داده‌ڕێژن و حکومه‌ت به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن تائێستاش به‌ فه‌لسه‌فه‌ی ( پاراستن و ڕاگواستن) هه‌نگاو ده‌نێن. پاراستنی ئه‌وه‌ی که ‌خۆیان ده‌یانه‌وێت له‌پێناو مانه‌وه‌ی خۆیاندا و گواستنه‌وه‌ش بۆ نه‌وه‌کانی دوای خۆیان وه‌کو خۆی بێ گۆڕان و پرسیار کردن له‌سه‌ری.
ڕه‌عیلی دووه‌م له‌ فه‌یله‌سوفه‌کان ئه‌م ئاڕاسته‌ی فه‌لسه‌فه‌یه‌یان گۆڕی به‌وه‌ی مرۆڤ چییه؟‌ نهێنیه‌کانی چین؟ پێویسته‌ چۆن بژی؟ حکومه‌ت و حوکمداری چۆن ده‌بێت به‌مه‌ قۆناغێکی نوێی فه‌لسه‌فه‌ دروستبوو، له‌مه‌وه‌ دووه‌م پرسیار که‌ دنیای به ئێستاشه‌وه‌ به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵکردووه هاته‌ ئاراوه.
هیچ ده‌سه‌ڵاتێک نییه‌ ئه‌گه‌ر نوزه‌یه‌کی جوانی تێدابێت سودیان له‌م بۆچوون و پرسیارو فه‌لسه‌فانه‌ وه‌رنه‌گرتبێت، جگه‌ له‌ سیستمه‌ سته‌مکار، دیکتاتۆر و تۆتالیتاره‌کان.

دوای ئه‌م ده‌سته‌یه‌، قۆناغی سێیه‌م و پرسیاری سێیه‌م دێته‌ ئاراوه‌ که‌ له‌ دنیای ''پرسیاره‌که‌ی سوقرات'' دا ده‌سوڕێته‌وه‌  به‌وه‌ی من ده‌بێت چۆن بژیم که‌ دیکارت سه‌رقافڵه‌ی ئه‌م بۆچونه‌بوو که‌ زیاتر بۆچونێکی زاتیانه‌ی له‌خۆده‌گرت.

 دوای که‌متر له‌ ۱۰۰ ساڵ پرسیارێکی زیاتر به‌رجه‌سته‌کراو جه‌ماعی دێته‌ پێش که‌ سه‌رچاوه‌که‌ی سپینۆزا بوو، پرسیاره‌که‌ی به‌وه‌ گۆڕی که‌ ''مرۆڤ چۆن ده‌بێ بژی"؟ ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای فه‌لسه‌فه‌ی تازه‌ بوو. گۆڕان و وه‌رچه‌رخانی گه‌وره‌ له‌ مێژووی فه‌لسه‌فه‌دا‌ له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌می زاینییوه‌ ده‌ستپێده‌کات له‌سه‌ر ده‌ستی  (ئه‌مانۆیل کانت)  که‌ به‌ یه‌کجار سێ پرسیاری کرد و تا ئێستاش ئه‌و بۆچون و فه‌لسه‌فانه‌ی ئه‌م بیرمه‌نده‌ ئه‌ڵمانیه‌ جێگای ڕامان و لێکۆڵینه‌وه‌ و سود لێوه‌رگرتنه‌ به‌وه‌ی ''مرۆڤ چۆن بژی'' ، ''چۆن بیربکاته‌وه''‌ و ''چۆن بڕیار بدات''؟.

هه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارێک که‌مێک دانایی هه‌بێت و بیرله‌ به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵک بکاته‌وه‌ تا ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی پێجوان بکات ده‌بێت سود له‌م بیرمه‌نده‌ گه‌ورانه‌ وه‌ربگرێت.
فه‌یله‌سوفه‌کانی هه‌رێم به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ڵامی (کانت)یان دایه‌وه‌ به‌وه‌ی گرنگ نیه‌ مرۆڤ چۆن بژی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ من چۆن بژیم، ده‌سه‌ڵات و حزب تێر، تۆی هاوڵاتیش برسی .

 له‌ وه‌ڵامی پرسیاری دووه‌مدا گرنگ نییه‌ تۆ بیربکه‌یته‌وه‌ یا نا، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ من له‌جیاتی تۆش بیرده‌که‌مه‌وه‌. ئه‌گه‌ر بیریشت کرده‌وه‌ ئه‌وا ده‌بێت وه‌کو من بیربکه‌یته‌وه،‌ ئەگه‌ر وه‌کو من بیرنه‌که‌یته‌وه،‌ ئه‌وا به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی له‌ پشت سروشته‌وه‌ پێم دراوه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتی خواوه‌ند ئه‌و شه‌رعیه‌ته‌م پێ به‌خشراوه‌ که‌ بتکوژم یا  زمانت ببڕم یا شاربه‌ده‌رت بکه‌م به‌ بێ ئه‌وه‌ی خواوه‌ند ئه‌و ده‌سه‌لاته‌ی پێ دابم، چونکه‌ که‌ مرۆڤ دروست ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ مافی ئه‌وه‌ی نه‌بێت بیر له‌ کوشتنی که‌س بکاته‌وه‌.

له‌ وه‌ڵامی پرسیاری سێیه‌مدا چ پێویست ده‌کات تۆ بڕیار بده‌یت؟ یان شه‌ریک بیت له‌ بڕیارداندا؟. 
بڕیار به‌ ده‌ست منه‌، منیش به‌ یاسای سروشتی کار ده‌که‌م، یاسای سروشتیش به‌نده‌کانی (دیار و ڕون و ئاشکرایه‌) به‌م یاسایه‌  ده‌سه‌ڵاتدار بڕیار بۆ ڕه‌عیه‌تیش ده‌دات و بۆشی بیر ده‌کاته‌وه‌. به‌ حوکمی دارستان به‌هێز مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ بێهێزه‌کان و شه‌ریکه‌کانی ده‌کات و سه‌رپشکه و که‌سی ئازاش نه‌ماوه‌ تا پێی بلێ نا.
یاسا سروشتییه‌که‌ی هه‌رێم بۆنی یاسا سروشتییه‌که‌ی هیتله‌ری لێدێت که‌ یاساکه‌ی هیتله‌ر یه‌که‌م ده‌سه‌ڵات بوو تان پۆی دا به‌ سیستمی تۆتالیتاریزم له‌ دنیادا. ‌ 

سپینۆزای جوله‌که‌ی به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ک پورتوگالی  له‌ باسێکی جووه‌کاندا ده‌ڵێت ''جووه‌کان بۆیه‌ توانیان خۆیان بپارێزن و ده‌سەڵاتەکه‌یان فراوان بکه‌ن و بیچه‌سپێنن، چونکه‌ ڕێزیان له‌و یاسایانه‌ ده‌گرت که‌ خۆیان دایان نابو و پابه‌ند بوون پێی".
له‌ درێژه‌ی ئه‌م باسه‌دا سپینۆزا ده‌ڵێت، لەم دوو یاسایه‌ زیاتر نیه‌ یاسایی خواوه‌ند که‌ به‌نده‌کانی له‌ میهره‌بانی و خۆشه‌ویستی و چاکه‌ و له‌ یه‌ک بوردندا یه‌کده‌بینیته‌وه". 

یاسایی مرۆیی له‌و یاسایانه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ که‌ مرۆڤه‌کان خۆیان دایان ناوه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵک سه‌روه‌رییه‌که‌ی ده‌پارێزن و پابه‌ندن پێوه‌ی. 
ئێستا له‌ هه‌رێمدا کار به‌ هیچ کام له‌و دوو یاسایه‌ ناکرێ، نه‌ به‌و یاسایانه‌ی خۆشیان دایان ناوه.‌
 
ئێستا له‌به‌شێکی هه‌رێمدا یاسای سروشتی پیاده‌ ده‌کرێت، به‌شه‌که‌ی تری هه‌رێم ئه‌وه‌ی هه‌موو شتێکی به‌ ده‌سه‌وه‌یه‌ نه‌ ده‌چنه‌ سه‌ر یاسا سروشتیه‌که‌ی پارتی نه ده‌چنه‌ سه‌ر یاسایه‌ک که‌ له‌و یاسایه‌وه‌ نزیکه‌ ئه‌و‌یش یاسا مێژووییه‌که‌ی ستالینه‌، چونکه‌ ئێستا له‌ و حیزبه‌دا دوو ئاراسته‌ی سیاسی زۆر رون دروست بوون، یه‌کێکیان ئاره‌زووی ئه‌و یاسایه‌ ده‌کات که‌ پارتی پیاده‌ی ده‌کات،  ئاراسته‌که‌ی تریش ڕه‌فزی ده‌کاته‌وه.‌

ئێستا کاتی ئه‌وه‌ هاتوه‌ به‌شه‌که‌ی تری هه‌رێم کۆنه‌پارێزانه‌، ترسنۆکانه ‌و شه‌رمنانه‌ بچنه‌ سه‌ر ڕێچکه‌ی یاسا مێژوویه‌که‌ی ستالین و هه‌ردوو یاسایی سروشتی و مێژوویی له‌یه‌کتر ماره‌بکه‌ن به‌ته‌واوه‌تی تۆتالیتالیزم کتومت وه‌کو(هتله‌ر و ستالین) بکه‌نه‌ سیسته‌می حوکم ئه‌وسا هه‌موومان پێکه‌وه‌ فاتیحایه‌ک دابده‌ین بۆ دیموکراتیه‌ت و نان و ئازادی.

یان هه‌موو پێکه‌وه‌ بڵێین نا بۆ یاسای سروشتی و دارستان، به‌ڵێ بۆ ئه‌و یاسا مرۆییه‌ی که‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی زۆرترینی خه‌ڵک داده‌نرێت.
ئه‌م ململانێیه‌ که‌ له‌ نێوان عه‌قلانیه‌کان و ئه‌وانی تردا تا ئێستاش به‌رده‌وامه‌، لێره‌ش تا ڕۆژی نه‌فخی سور به‌رده‌وام ده‌بێت.

خوێندراوەتەوە406