مەریوان وریا قانع

بیست ساڵ دوای ٣١ ئاب: کایەی سیاسەت لە کوردستاندا‌


بڕگەیەک لە سەر شەڕی ناوخۆ لەکوردستاندا کە لە کتێبی ”دەسەڵات و جیاوازیی“دا بڵاوبۆتەوە. ئەم نووسنیە پێشتر لە یەکەمین ژمارەی گۆڤاری ڕەنھەدا لە ساڵی ١٩٩٦دا بڵاوکرایەوە. لەم بیست ساڵی ڕابردوودا سەرجەمی ئەو کێشانەی لەو نووسینەدا شیکراونەتەوە و باسکراون لە دونیای ئێمەدا بێچارەسەر ماونەتەوە، نەک ھەر ئەمە بەڵکو لەھەندێک ئاستدا ئەو کێشانە ئەمڕۆکە گەورەتر و ترسناکتر بوونەتەوە. ئەمەش ئەو بڕگەیە:

”ئەگەر بمانەوێ وەسفێكی گشتیی ”كایەی سیاسی“ لە كوردستاندا بكەین، بەو پێیەی ئەم كایەیە مێژووی كورد لەناویدا دەبزوێت و سەری بە دیوارەكانی ڕابردوو و ئێستا و ئایندەیدا دەكێشرێت، بەوپێیەی لەناو ئەم كایەیەدا بڕیارەكان دەردەچن و وێناكردنەكان بەرهەمدەهێنرێن و مێژووی ئێمە ئەزمووندەكرێت. ئەوا ئەوكات ئەم وێنەیەمان لادروست دەبێت: كایەی سیاسیی كوردی لە ئێستادا كایەیەكە بارگەویە بە ڕۆحیەتێكی دوژمنكارانەی وا كە بچوكترین ناكۆكی تیایدا قابیلە بۆ ئەوەی زۆر بەتوندی بتەقێتەوە و پەرەبستێنێ بۆ جەنگێكی گەورە و گشتگیر. دوو ڕای جیاواز لەسەر مەسەلەیەكی تایبەت، قابیلە بگۆڕێت بۆ شەڕی نێوان دوو حیزب و دواتر بۆ شەڕی نێوان ئەو لایەنگر و هەوادار و بنكە كۆمەلآیەتیاینەی ئەو دوو حیزبە لە هەناوی كۆمەڵگای كوردیدا دروستیانکردوە. لەپاڵ ئەمەدا كایەی سیاسیی كوردی كایەیەكە بێ مەعریفە، بێ زانست، بێ كادیری لێزان، بێ دیبلوماتی شارەزا. هەموو مێژووی سیاسی كوردی تا ئێستا یەك دیبلۆماتی پلە سێ و پلە چواریشی بەرهەمنەھێناوە. کایەی سیاسیی كایەیەكە بێ لێكۆڵینەوەی زانستیی و بێ ناسین و بێ هیچ تێز و تیۆرەیەك، كاردەكات. ئەم كایەیە لە ڕووی ڕادەی گەشەكردنی فیكری سیاسییەوە تا ئێستاش لە دوای پرنسیپە سەرەتاییەكانی میكیاڤیلیەت و سەرەتاكانی لەدایكبوونی سیاسەت، وەك زانستەوەیە. كایەی سیاسەت لە كوردستاندا كایەیەكە بارگاوییە بە ڕەمزەکانی جەنگ، بە توندوتیژیی ئاشكرا و ڕەمزیی، بە دابەشبوون، بە ناكۆكیی و ململانێی خێڵەكییانە، بە نەرجسیەتێکی ترسناکی دەسەلآت و بە بەدەستھێنانی دەسكەوتی كاتیی. بە كوورتیی ئەم کایەیە بارگاوییە بەهەموو ئەو ڕەمز و قازانج و دیدانەی کە دەكەونە بەر لە دروستبوونی نەتەوەوە وەک بکەرێکی سیاسی دەستەجەمعیی. ھاوکات ئەم كایەیە پڕكراوە لە ڕەمزەکانی خێڵ، ناوچە، جیاوازیی ڕەنگ، جیاوازیی دیالێكتەكانی زمان، جیاوازیی هاوپەیمانێتی و هەموو ئەو پێكهاتانەی دیكەش كە ڕێ بە لەدایكبوونی سیاسیانەی نەتەوە دەگرن و كۆمەڵگای ئێمە بەوە مەحكوم دەكەن نەتوانێت لە قۆناغی ”بەر لەنەتەوەوە“ بۆ قۆناغی ”بوون بە نەتەوە“ گەشەبكات.

ئەم كایەیە بەردەوام ڕێگری سیاسیی، كولتوریی، ئابووریی و ڕەمزیی لەبەردەم دروستبوون و بەرجەستەبوونی نەتەوە، نەک تەنھا بە مانا سیاسییەکەی، بەڵکو بەمان كولتوریەكەشی، دروستدەكات. ئەم كایەیە كۆمەڵگای ئێمە لەسەر مۆدێلی خێڵ، ناوچە یان هەر پێكهاتێكی دیكەی ”بەر لەنەتەوە“ دروستدەکات و بەرهەمدەهێنێتەوە. كایەی سیاسیی لە دونیای ئێمەدا هەنجن هەنجنە بە هەڵەكانی ڕابردوو، بە هەڵەكانی ئێستا، بە دەستێوەردانی شێوێنەوارانەی داگیركەران، بە پەیوەندی نهێنیی و ژێرپەردەی حیزبەكان، بە كڕینی خەڵك، بە بەپاڵەوانكردنی خائینەكان، بە دروستكردنی ڕەمز و قارەمانی وەهمیی، بە بەخشین و بلآوكردنەوەی لێكدانەوەی هەڵە، بە درۆكردن لەگەڵ خود و لەگەڵ خەڵك و لەگەڵ دونیادا. ئەڵبەتە ئەم كایە سیاسییە كە لەم كاتەدا و بەم ناوەڕۆك و ڕەگەزانەوە لەئارادایە و خۆی بەسەر ژیانی سیاسیی كوردیدا سەپاندوە، كایەیەك نییە هەروا و لەپڕێكدا و ناكاوانە لەدایكبووبێت، بەپێچەوانەوە ئەم كایەیە مێژوویەكی درێژی هەیە. مێژوویەكی درێژی پڕناكۆكی سیاسیی چارەسەرنەكراو و كەڵەكراو بەسەریەكدا، مێژووی درێژی بێبەرنامەیی و هەڕەمەیی لە كاری سیاسیدا، مێژوویەكی درێژی پەیوەندیی دوژمنكارانە و خوێناویی، مێژوویەكی درێژی تێگەیشتنی هەڵە لە واقیعی كوردیی و لە هێزە سۆسیۆلۆژییەکان و بونیادە فانتازیی و ڕەمزییەکانی مرۆڤی ئێمە، مێژوویەكی درێژی تێگەیشتنی هەڵە لە دراوسێ قەسابەكانمان، لە هێزە ناوچەییەكان، لە دونیا و ئاڕاستە جیهانییەكانی سیاسەت، مێژوویەكی درێژی تەماحی تاكەكەسیی و نەرجسیەتی سەركردەكان.“

خوێندراوەتەوە1665