خه‌لیل سەرکانی

ڕاپەڕین... ده‌ستكه‌وت و ئه‌نجامه‌كانی ‌


کورد و مێژوو

گەلی کورد خاوەنی سەدان ساڵ لە خەباتی ڕزگاری، لە پێناو بەدیهێنانی ئازادی و سەربەستی هەزاران شەهیدی لەو پێناوە بەخشیوە. لەدوای جەنگی جیهانی یەکەم و ئەو گۆڕانکاریانەی لە نەخشەی سیاسی ناوچەکەدا دروست بوو، کورد هیچ بەشێکی لەسەر ئەو نەخشە نوێیە نەبوو، نەک هەر ئەوە، بەڵکو وەک بەشێک لە عیراقی عەرەبی حیسابی بۆ کرا و لکێنرا بەو دەوڵەتە تازەیەوە. ئەم سیاسەتەی ڕۆژئاوا، زنجیرەیەک شۆڕشی بەداوای خۆیدا هێنا. لە شۆڕشەکەی شێخ محمودی نەمر تا ڕاپەڕینە مەزنەکەی ١٩٩١. لەماوەی دەسەڵاتی حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی عیراق، شۆڕشەکانی کورد بە ئاگر و ئاسن دەمرکانەوە، بەتایبەت لە ساتەکانی حکومڕانی بەعس، نمونەی ڕاپەڕینی پێنجوێن ساڵی ٨١، ڕاپەڕینی قەڵادزێ ساڵی ٨٢، ڕاپەڕینی شارەزوور ٨٧. تاوانەکان گەشتنە ترۆپکی تاوان و بڕیاری جینۆسایدی گەلی کورد. ئەتوانین ئەو سەردەمە بە سەردەمی تۆقاندنی کورد لە عیراق ناو ببەین.

پێش ڕاپەڕین
بارودۆخی پێش ڕاپەڕینی بەهاری ٩١، ساڵانێکی پڕ تەنگوچەڵەمە بوو بۆ حکومەتی ئەوکاتی عیراقی. حکومەتی بەعسی عیراقی و سەرکەشی سەرۆکەکەی صدام حسین، لە جەنگی هەشت ساڵەی لەگەڵ ئیران، عیراقی خستبوە ژێرباری نالەباری برسێتی و قەرزو دۆخی ناجێگیری جەنگ، کە جگە لە ماڵ وێرانی و کاولکاری وەک سروشتی جەنگ کە لە هەر ووڵاتێکدا هەبێت کۆمەڵگا دەخاتە دۆخێکی خراپی کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابوریەوە.

هەر لەگەڵ ئەو بارودۆخە خراپەی حوکمڕانی، صدام حسێن، بەسەر چەند هەڵەیەکی سیاسی گەورەدا هەنگاوی ئەنا، لە ناوخۆ بە کارەساتەکانی ئەنفال و کیمیابانی هەڵەبجە و قەتڵوعامی کورد و، لە ئاستی دەرەوەش شەڕی لەگەڵ ئێران و دواتریش پەلاماردانی کوەیت، تا کار گەشتە ئەوەی ئەمەریکاو هاوپەیمانانی هێز ڕەوانەی عیراق بکەن و لە جەنکی کەنداو عیراق لە کوەیت دەربەکەن، بەسەرکردایەتی ئەمەریکا. دەرکردنی عیراق لەماوەی چەند سەعاتێک لەسەر دەستی هاوپەیمانان، سومعەی سیاسی ئەو وڵاتەی بە تەوای لەئاستی ناوخۆ و دەرەوە کەمکردەوە.

ئەو سەردەمە لەلایەن سوپای عیراق و بەهۆی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەنفال، هێزە کوردیەکان گورزی کاریگەریان بەرکەوتبوو، بنکەو بارەگاکانیان لەسەر سنور و ناو خاکی ئیران بوون. لەگەڵ شکاندنی عیراق لە کوەیت یەکێتی کەوتە خۆسازدان و زنجیرەیەک کۆبونەوەی لە بارەگاکانی سەرکردایەتی و مەڵبەندەکانی بەسەرپەرشتی (نەوشیروان مستەفا) گرێدا، لە قاسمە ڕەش، ناوچەی زەڵێ و مەریوان لە کوردستانی ئیران. کە ئەو کاتە مام جلال وەک نوێنەری بەرەی کوردستانی لەدەرەوەی ووڵات بوو.

کاک نەوشیروان لە کۆبونەوەکانی، بەرنامە و پلانەکەی خۆی لەگەڵ هەڤاڵانی سەرکردایەتی باسکردو دوو پلانی ستراتیجی ئامادەکرد بوو بۆ دوو ئەگەر کە ڕەنگە بێنە پێش، ئەوانیش؛ یەکەم/ ئەگەری لاوازبوونی عیراق. دووەم/ ئەگەری ڕووخانی رژێمی بەعس.   

ڕاپەڕین لە بەهاری ١٩٩١
دەرکردنی عیراق لە کوەیت لە مانگی ئابی ١٩٩٠، عیراقی بە ئەندازەیەک لاواز کرد، دەرفەتی لەبەردەم گەلانی عیراق، بە عەرەبی شیعەو سونە، کورد و تورکمان و کەمایەتیەکانی تر دروستکرد بۆ هەر جوڵانەوەیەکی سیاسی. بە تایبەت بۆ کورد هەلێکی زێڕین بوو، لەگەڵ دروستبوونی دەرفەتی لەبار و هەروەها ئامادەیی کورد وەک هەمیشە بۆ ڕزگاربوون لەدەستی بەعس. بە پێشنیار و بەرنامە سازی یەکێتی نیشتمانی کوردستان، ڕاپەڕین بوو بە بڕیاری بەرەی کوردستانی. ئامادەکاریەکان بۆ ڕاپەڕین بە بەرنامەی پێش وەخت و پلانی سەرکردایەتی شۆڕش، بووە هۆی ئازادکردنی بەشێکی زۆر لە خاکی باشوری کوردستان لەدەستی ڕژێمی بەعس.

بەرەی کوردستانی کە چوارساڵ بەر لە ڕاپەڕینەکە پێک هاتبوو، لە هەوڵی ڕێکخستن و ئامادەکاریبوو بۆ دروستکردنی هێزێکی تۆکمە و بەهێز لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە دژی ڕژێم. کورد سەرەڕای هەوڵەکانی بۆ ڕزگاربوون لە بەعس، لەدوای هەرەسی شۆڕشی ئەیلول و سەرهەڵدانەوەی شۆڕشی نوێ، دەیانجار لەگەڵ ڕژێم تێگیرا، چ بە شەڕ و چ لە چوارچێوەی گفتوگۆ و مفاوەزات.

ڕاپەڕینی مانگی ٣/١٩٩١ دەنگ هەڵبڕینێکی جەماوەی گەلی باشوری کوردستان بوو، دەرەنجامی دەیان ساڵ خەباتی سیاسی و چەکداری، بە ئامادەکاری و پلان بۆ دانانی سەرکردایەتی کورد. بەتایبەت و بە دیاریکراوی بەرنامەکە لەلایەن یەکێتی نیشتمانی کوردستانەوە ئامادەکرابوو، کە بەڕێز (نەوشیراون مستەفا) تەواوی ووردەکاری و بەرنامەکانی نوسیبوو. دواتر هەمان بەرنامە بۆ بەرەی کوردستانی پێشنیار کرا. تۆکمەیی و ووردەکاری لە پلانەکە هی ئەوە نەبوو کە قەبوڵ نەکرێت. دەست بەجێ بەرەی کوردستانی پابەندبونی خۆی بەو پلانەوە دەربڕی. هەرچەندە لە سەرەتا هەندێ لە لایەنەکانی ناو بەرەکە بە گومان و خەمساردیەوە لێیان دەڕوانی، یان بڵێین خوێندەنەوەی ئەوان بۆ پێشهات و گۆڕانکاریەکانی ناوچەکە دروست و بەجێ نەبوو، بەڵام دواتر کە بوو بە ئەمری واقیع هاتنە ژێرباری دۆخەکەوە.   


شاهیدیەک بۆ مێژوو
بەنزیکەی دوو مانگ واتە لە مانگی ١/١٩٩١، سەرکردایەتی شۆڕش بەپێی ئەو پلانەی داینابوو، هەموو ناوچەکانی دابەشکرد بۆ چەند میحوەرێک، ئێمە ڕاسپێردراین کە شەش کەس بووین، پێک هاتبوو لە (فلاحی حمەبۆر، حمە زیاد، سەردار ناوتاقی، حمەی حمەسعید، ملا ئەحمەد دسکەرە و من) کە هەر شەشمان لە ئاستی بەرپرسیاریەتی سەربازیدا بووین. ئەوەی لە ئەستۆمان بوو جێبەجێکردنی ناوەڕۆکی نەخشەکە بوو، کە بەنوسراو نەخشەکەمان پێبوو. بە مۆری مەکتەبی سیاسی و مۆرەی تیپی ١١ هەورامان کە سودی زۆرمان لێبینی، سەرپشک کرابووین لەگەڵ کێ پەیوەندی ئەگرین کە جێگای باوەڕی ئێمەیە. ڕاسپێردراین سەرپەرشتی ناوچەی شارەزوور بکەین لەناو ئۆردوگاکانی (نەسر، زەڕایەن، هەڵەبجەی تازە، برایەتی و عەربەت). پلانەکە بەو شێوە بوو، نامە و ڕاسپاردەی مەکتەبی سیاسی بگەیەنین بەو کەسانەی دەکرا سودیان لێببینین بۆ دەسپێکردنی ڕاپەڕین. ئەوەی بەدەستمان هێنا هەندێک لەوانە بەگومان و ترسەوە لە پرۆسەکەیان ئەڕاوانی، هەندێکی تریشیان بە مەردی و جوامێرانە بەدەنگ داواکەی ئێمەوە هاتن و بەڵێنی هەموو هاوکاریەکیان پێداین. کەوتینە خۆ ئامادەکردن و کە لەگەڵ دەسپێکی یەکەم فیشەکی ڕاپەڕین، ئەوانیش بە هەموو هێزی خۆیان و خرۆشاندنی جەماوەر، بدەن لەو ئامانجانەی بۆیان دیاریکرابوو. ڕاپەڕین لە ڕانیە وەک یەکەم جێگا و لە ٥/٣ دەستیپێکرد، دواتر گوسترایەوە بۆ ناوچەکان بازیان و دەوروبەری سلێمانی و لە ٧/٣ سلێمانی و شوێنەکانی ئێمەش ڕاپەڕین تیایاندا سەریهەڵدا.


بۆچی ڕانیە وەک یەکەم شوێن؟
ڕانیە بوو بە یەکەم دەروازەی ڕاپەڕین، کڵپەی شۆڕشە جەماوەریەکە لەوێوە سەریهەڵدا و هەرزوو بە ناوچەکانی دەورپشتی خۆی بڵاو بویەوە، هەڵبژاردنی ئەو دەڤەرە وەک دەسپێک و سەرەتای ڕاپەڕین لەلایەن سەرکردایەتی شٶڕش بۆ چەند خاڵێک ئەگەڕێتەوە ئەوانیش؛

یەکەم/ هەڵکەوتەو شوێنی جوگرافیای ڕانیە، کە وەک سەنتەرێک وابوو بۆ کوردستان، لە هەمان کاتدا نزیک بوو لەو شاخ و بەرزاییانەی کە دەرفەتی مقاومەی زیاتر و پشتیوانی باشتری بە ڕاپەڕینەکە ئەدا.

دووەم/ نزیکی سەرکردایەتی یەکێتی لەو ناوچانە کە هۆیەک بوو بۆ سەرپەرشتی ڕاستەوخۆ و بەئاگا بوونی سەرکردایەتی لە هەر ئەگەرێکدا، هەنگاوە یەک لەدوای یەکەکانی پلانەکە جێبەجێ بکەن.

سێیەم/ بوونی جەماوەرێکی زۆری یەکێتی لە ڕانیەو دەوروبەری، کە ئەمە پاڵپشتی و خاوەن بڕوای تەواوی سرکردایەتی بوو، لە ئەگەری سەرکەوتنمان ئەبووە هۆی بەرزکردنەوەی وورەی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان لە شار و شارۆچکەکانی تریش.

 چوارەم/ هەڵکەوتەی ڕانیە بەجۆرێکە، کە ئەتوانرا لە یەک کاتدا هەم بەرەو سلێمانی و هەمیش بەرەو هەولێر و کەرکوک، ڕاپەڕینەکە تەشەنە بکات و پەل بهاوێت.

لێرەوە ڕاپەڕین بە دەروازەکەی کە (ڕانیە) بوو دەستیپێکرد و بە ئازادکردنی زۆربەی ناوچە کوردستانیەکانە کۆتایی هات.


دەرەنجام و دەسکەوتەکانی ڕاپەڕین؛
ڕاپەڕین کۆمەڵێ دەسکەوتی باشی بۆ خەڵکی کوردستان هەبوو، بۆیەکەمجار کورد پشتیوانیەکی نێودەوڵەتی بەدەستهێنا، کە بووە هۆی دروستبوونی کیانێکی ئیداری و ناوچەیی لە باشوری کوردستان. وە ساڵەها بوو کورد بەدەستی حیزبی بەعس خوێنی دەڕژا، ئەو ئازادیەی دوای ڕاپەڕین بۆ کورد دروست بوو، دەسکەوتێکی ناوازە بوو. هەروەها یەکەم هەڵبژاردن لە ناوچە کوردیە ئازادکراوەکان ئەنجامدرا، ئەگەر بەباشی ئیدارە بدرایە دەبووە هەوێنی دروستبوونی ناوچەیەکی دیموکراسی لە ناوچەکە. دەرەنجامی هەڵبژاردنەکان پێکهاتنی یەکەم پەرلەمانی کوردستان و حکومەتی هەرێمی کوردستانی لێ بەرهەم هات. ئەمانە و چەندین دەسکەوتی گرنگی تر بۆ خەڵکی کوردستان.

دەسکەوتەکانی ڕاپەڕین گرنگ بوون، بەڵام بەداخەوە مامەڵەکردنی حیزبەکان بە ئەقڵیەتی شاخ لەگەڵ ئەو دۆخە تازەیەدا، لە شێوازی حوکمڕانی و ئیدارەدانی حکومەتی هەرێم، ئەزمونێکی باشی پێشانی درەوە نەدا. دروستبونی شەڕی ناوخۆ، ململانێی نابەرپرسانە، هێنانای خەڵکی ناشایسە و دانانی لە شوێنی شایستە و هەستیار، بەفیڕۆدانی سەروەت و سامانی میللەت و تەخشان و پەخشانکردنی لەپێناو بنەماڵە و گروپێکی بچوک لەناو حیزب لەبری میللەت، شکاندن و سوککردنی یەکتری لەبەرچاو کۆمەڵگای نێودەوڵەتی، بە حیزبیکردنی سەرجەم کەرتەکانی، بازرگانی و ئابوری، كشتوکاڵ و پیشەسازی، پەروەردە و تەندروستی و زانکۆکان، هەموو ئەمانە کۆمەڵگای کرد بە کۆمەڵگایەکی حیزبی لەبری کۆمەڵگایەکی نەتەوەیی و نیشتمانی. هەمو ئەمانە لەبری پاراستنی دسکەوتەکانی ڕاپەڕین، بوونە هۆی لەناوبردن و بەفیڕۆدانی دەسکەوتەکان.

سەرەڕای ئەمانە ئێستا کەباسی ڕاپەڕین ئەکرێت و یادی ئەکەنەوە، هەندێ لەحیزبەکانی کوردستان بەتەنها خۆیان و سەرکردەکانیان ئەکەنە خاوەنی، یان هەندێ کەس لەناو ئەو حیزبانە لەسەر ڕوداوەکانی ئەو کاتە قسەئەکەن، کە لە هیچ جێگا و میحوەرێک ئەوانە نەبینراون. واتە ئەیانەوێ ڕاپەڕین بکەنە دەسکەوتی هەندێ گروپی نزیک لە دەسەڵاتی حیزب و بنەماڵەکانیان، بۆ باسکردن و ناساندنی ڕاپەڕین بە مەبەست بۆ شێواندنی ئەو مێژووە بۆ نەوەکانی ئێستامان. ئێمە ڕاپەڕینمان بۆ لابردنی دیکتاتۆریەتێک کرد، بەڵام لەسەر دەستی ئەمان خەریکە دیکتاتۆریەتی کوردی بنیات ئەنێن، لەسەر دەستی ئەمان دەزگا شەرعیەکانی پەرلەمان و حکومەت کوردیەی لەکار ئەخرێن. ڕاپەڕین موڵکی ئێمە و خەڵکی کوردستانە، هی ئەوانەی کە ماندوو بوون بۆ کەلی کورد و توانیان ئەم ئەزمونە بۆ کوردستان بنیات بنێن، نەک کەسانێک بەزۆر و بەدەستی بێگانە هەموو سەروەریەکانی کوردستان بکاتە موڵکی خۆی و خەڵکی کوردستان و شۆڕشگێڕە ڕاستەقینەکانی لێبێبەش بکات. هەر نەبێ شەرم لەوە بکەن کە ئێمەی بەشدار بوو، شاهیدی ڕوداوەکانی ڕاپەڕینین و  تا ئێستا لە ژیانداین. 

خوێندراوەتەوە1371