بابه‌كر دڕه‌یی

مافەکانی مرۆڤ و کۆمپانیاکانی سەرمایە‌


(بۆ یادی ٦٦ ساڵەی بڵاوبونەوەی بەیاننامەی مافەکان)

شەشت و شەش ساڵ لەمەوبەر ( ١٠/ ١٢/ ١٩٤٨) شورای گشتی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان بەیاننامەیەکی لە سی بڕگەدا بڵاوکردەوە کە لە سەرانسەر مێژوی مرۆڤدا بێوینەبو. ئەم بەیاننامەیە پوختەو جەوهەری سەرجەم ئەو هەوڵە فکری و سیاسیە دورو درێژەبو کە بە درێژایی ٢٥ سەدە، توخمی ئینسان لە یۆنان و رۆمەوە تادەگاتەوە بە خۆرهەڵاتی دوور و نزیک، لە پێناو عەدالەت و رەوایەتی و مافە پێشێلکراوەکاندا هەوڵی بێوچانی بۆ دابو.

راستە یاساکانی حامۆرابی و نوسینی پیتۆڵەکانی سەردەمی ئەفلاتون و رۆمای کۆن، زۆر رەهەندیان سەبارەت بە هەق و عەدالەت و مافەکانی ئینسان ڕۆشن کردبۆوە، هەروەها ئەوەش ڕاستە کە لایحەی مافەکان لە بریتانیا (١٦٨٩) و " بەیاننامەی سەربەخۆیی ئەمریکا" ( ١٧٧٦) و دروشمەکانی " ئازادی، بەرابەری، برایەتی" لە شۆڕشی فەرانسە (١٧٨٩) و بەیداخی سۆسیالیستی" هەرکەس بە ئەندازەی پێویستی" لە شۆڕشی روسیا( ١٩١٧) ، پانتایی دیدو تێڕوانینی مرۆڤیان تا ئاستێکی باڵا لە هەردو ئاراستە سیاسی و ئابوریەکاندا فراوان کردبو، بەڵام داڕشتنی کۆی مافەکانی مرۆڤ و ئەرکی حکومەتەکان بۆ پاراستن و داکۆکی لەو مافانە، بە داخێکی زۆرەوە تا ساڵی ١٩٤٨ پەسەند نەکراو ململانێی بلۆکە جیهانییەکان و ناکۆکی لە دیدگاکاندا وایکرد کە دیسان ئەم مافە گرنگ و چارەنوسیانە بە "کۆی دەنگ" ی ئەندامانی کۆمەلەیە نەتەوە یەکگرتوەکان نەیەتە واژۆکران ( سۆڤێت و هەندێ وڵات لە ١٩٤٨ ئیمزایان نەکرد) ...

ئەمڕۆ ٦٦ ساڵ بەسەر ئیمزاکردنی بەیاننامەی جیهانی مافەکانی مرۆڤدا تێئەپەڕیت. لەم ماوە دریژەدا، سەرباری هەبونی یاسایەکی قبولکراو لە ئاستی جیهانیدا و سەرباری دانپیانانی زۆربەی ولاتان بە کۆی بڕگەو بەندەکانی بەیانەکەدا کە بە شێوەی " یاسایەکی نێونەتەوەیی" داڕێژراوەو دەوڵەتان و حکومەتەکان ئیلتیزامی خۆیان بە جێبەجێکردنییەوە راگەیاندوە، ئەبینین مافەکانی ئینسان لە هەردو باری سیاسی و ئابوریدا و لەوانەش خراپتر لە ڕوی ئاسایش و ئارامییەوە بە تایبەت لە ناوچەکەی ئیمەدا لە دۆخێکی مەترسیدار و مۆلەق دایە.

هەبونی نائارامی سیاسی و دۆخی جەنگ لەم ناوچەیەدا مافەکانی ئینسانی بەرەو دواوە پاشەکشەپێکردوە، شەڕە قەناسەو هاوەن لەم ناوچەیەی ئیمەدا ئەو مافەی بە حکومەتەکان داوە کە ئابوری و سامانی وڵات بەو شێوەیە بەیوەبەرن کە خۆیان لایان باشە نەک بەو شێوەیەی مەنتق و عەقڵانییەت داوای ئەکات کە بریتیە لە هەبونی ستراتیژی درێژماوە بۆ بنیاتنانی ژێرخانی ئابوری و دورکەوتنەوە لە فرۆشی نەوت کە دەسەڵاتدارەکانی کردۆتە دەعبای مەترسیدار بەسەر کۆمەڵگاو ئێستەو داهاتوی نەوەکانەوە.

فرۆشی نەوت لە خۆرهەڵاتی ناوەراست و کوردستاندا بەم ڕیتم و شیوازەی ئیستای و خۆدزینەوە لە ژیرخانێکی کشتوکاڵی و گەشتیاری و ریفۆرمی ڕیشەیی لە ئیدارەدانی کۆمەڵگا، گەورەترین مەترسین بۆ سەر مافەکانی مرۆڤ لە هەردو ئاقاری ئابوری و سیاسەتدا.

هەرچەندە وڵاتانی ناوچەکەمان ( بە کوردستانیشەوە) ئیمزایان لەسەر بەیاننامەی مافی مرۆڤ کردبێ و سوێندی مەزنیان خواردبێ کە پەیوەست ئەبن بە یاساکانییەوە .....هەرچەندە بەڵینیان دابێ بە دۆستە خۆرئاواییەکانیان کە بەوەفا ئەبن بۆ جێبەجێکردنی بەند بەندی ئەم یاسا جوانەی کە بە عەقڵی دەیان و سەدان شارەزای مەیدانی قانون و عەدالەت نوسراوە، ڕاستیەک هەیەو ناشارێتەوە ئەویش ئەمەیە کە : ڕیشەکێش کردنی هەژاری و گەندەڵی و چەسپاندنی دیموکراسییەکی ڕاستەقینە و بەشداریپێکردنی سەرجەم چین و توێژەکان لە پرۆسەی سیاسیدا، هاوشان لەگەڵ بنیاتنانی ئابورییەکی بەهیزی دور لە نەوت و گاز، تەنها زامنە بۆ پاراستنی ئەو مافانەی لە " بەیاننامەی جیهانی مافەکانی مرۆڤ" دا نوسراون.

جاران حکومەتەکان دوربون لە پرسینەوە و سزادان. ئیستا ئەبێ حکومەتەکانمان خانویان لە شوشە بێت تا هەمو کەس بتوانێ تەماشای ناوەوە و هەناویان بکات و بزانێ لە ناو لەشی ئەم دەعبا زەبەلاحەدا چی ئەگوزەرێ... زەمانێک شارەزایان و ئەندێشمەندان پێێان وابو ئەبێ حکومەت دورکەوێتەوە لە سەرجەم هەڵس و کەوتە ئابوری و سیاسیەکانی ناو کۆمەڵ و خۆی پەنا بگرێ لە تیوەگلانی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی، بەڵام ئەزمون دەریخست کە دورکەوتنەوەی حکومەت لە کۆی پرۆسەکانی ژیانی کۆمەڵگا بە هەمان ئەندازە مەترسیدارە کە حکومەت ببێتە ئالیهە و بە ڕێگای قانونی و ناقانونی بواری هەمو دەسوەردانێکی بۆ بڕەخسێ.... ئیستا ساغ بۆتەوە گەر سیستمی تەندروستی و پەروەردە و هاموشۆ و زۆر خزمەتگوزاری گرنگ و گیانی ناو کۆمەڵگاکان بەدەست حکومەت و دەوڵەتەوە نەبن، سەرمایەدارەکان و کۆمپانیا قازانجخوازەکان وەک زەروو خوێنی کۆمەڵگا ئەمژن و باسکردنی "مافی مرۆڤ" لەو چەشنە کۆمەلگایەدا ئەبێتە قسەی بەتاڵ و پوچی ڕۆژنامە زەردەکانی سەر بەو کۆمپانیایانە.....

مادەی یەکەمی ئەم بەیانە مێژویی و مەزنە بەم جۆرەیە:

" ئینسانەکان هەمو بە ئازادی دێنە دنیاوە و لە کەرامەت و ماف دا لەگەڵ یەک بەرابەرن؛ هەمویان لە نیعمەتی عەقڵ و ویژدان بەرخوردارن و دەبێ برایانە لەگەڵ یەک رەفتار بکەن"

ئەشێ پرسیاری مرۆڤی کورد( کە بە ئازادی هاتوتە دنیاوەو خاوەنی عەقڵ و ویژدانە) لە ئێستای کوردستانا ئەوەبێ:
١) ئایا لە لایەن سیستمی سیاسی و ئابوی وڵاتەکەمانەوە برایانە ڕەفتارمان لەگەڵا ئەکرێ؟
٢) ئایا دەسەلاتدارەکان بە تەنگ ئەوەوە هەن هەر کەسە بە پێی ماندوبونی و هەر کەسە بە پێی پێویستی مامەڵەی لەگەڵا بکرێ؟

و دەیان پرسیاری ورد و ردشتی تر..

خوێندراوەتەوە944