مەریوان وریا قانع

ده‌رباره‌ی سوریالیزمه‌كه‌ی فه‌رهادپیربال‌

ته‌مه‌نی ناسینی من بۆ فه‌رهاد پیرباڵ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوه‌ڕاستی ساڵانی هه‌فتا، ئه‌وده‌م هه‌ردووكمان له‌هه‌ولێر خوێندكاربووین له‌”ئاماده‌یی كوردستان“‌و له‌نزیكه‌وه‌ یه‌كتریمان ده‌ناسی. دواتریش هه‌م له‌سه‌رده‌می پێشمه‌رگایه‌تی‌و هه‌م دوای پێشمه‌رگایه‌تیش، تا به‌سه‌فه‌ری ئه‌و‌و سه‌فه‌ری من بۆ ئه‌وروپا ده‌گات، په‌یوه‌ندیمان هه‌ر هه‌بووه‌‌و هه‌ندێك نامه‌مان گۆڕیوه‌ته‌وه‌‌و ده‌م ناده‌م ئاگامان له‌یه‌كبووه‌. له‌م ساڵانه‌ی دواییدا كه‌متر له‌ڕێگای په‌یوه‌ندییه‌وه‌‌و زیاتر له‌ڕێگای نووسین‌و به‌شدارییه‌ ته‌له‌فیزۆنییه‌كانی‌و هه‌ڵسوكه‌وته‌ ”سوریالییه‌“كانییه‌وه‌ ئاگام لێیبووه‌‌و ده‌نگ‌و باسیم پێگه‌یشتوه‌. فه‌رهاد له‌م چه‌ند ڕۆژه‌ی دواییدا به‌هۆی ئه‌و بۆچوونه‌ سیاسییه‌ تازه‌یه‌یه‌وه‌ كه‌ داوای ئه‌وه‌ ده‌كات سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌ی كوردستان ببێت به‌” سیستمی پاشایه‌تی“‌و  بنه‌ماڵه‌ی بارزانیش ببن به‌ ”شاهه‌نشای“ ئه‌و سیستمه‌، جارێكی تر كۆمه‌ڵێك ده‌نگه‌ده‌نگی دروستكرد‌و هه‌ندێك نیگه‌رانی‌و هه‌نێك مه‌دح‌و سه‌نای به‌دوای خۆیدا هێنا.

له‌م نووسینه‌دا هه‌وڵئه‌ده‌م خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌و بۆچوونه‌ تازه‌یه‌ی فه‌رهاد پیرباڵ بكه‌م به‌دوور له‌هێرشبردن‌و برینداركردن‌و زویركردن. ئه‌وه‌ی كه‌ واده‌كات له‌سه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌ سیاسییه‌ تازه‌یه‌ی فه‌رهاد بنووسم گرنگیی بۆچوونه‌ سیاسییه‌كانی فه‌رهاد نییه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌نده‌ی من فه‌رهاد بناسم، خۆی به‌ر له‌زۆرێك له‌خوێنه‌ران‌و گوێگره‌كانی، گاڵته‌ی به‌بۆچوونه‌ سیاسییه‌كانی خۆی دێت‌و خۆی به‌ر له‌خوێنه‌ره‌كانی ئاماده‌یه‌ له‌چاوپێكه‌وتنێكی تردا پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بۆچوونانه‌ ئاشكرابكات. ئه‌و پۆشاكه‌ سوریالییه‌ی فه‌رهاد ساڵانێكه‌ له‌به‌ریكردوه‌، به‌تایبه‌تی به‌و شێوه‌یه‌ی ئه‌و له‌به‌ریكردوه‌، ڕووبه‌رێكی ‌وا ناهێڵێته‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی زۆرێك له‌ڕا‌و بۆچوونه‌كانی به‌جدی ‌وه‌ربگرین. ئه‌وه‌ی فه‌رهاد ئه‌نجامی ئه‌دات هێنده‌ی نمایشه‌‌و به‌شێكه‌ له‌جوڵه‌یه‌كی شانۆیی، ئه‌وه‌نده‌ شتێك نییه‌ په‌یوه‌ندی به‌بیركردنه‌وه‌‌و به‌رخورده‌وه‌ هه‌بێت. بێگومان هه‌م فه‌رهاد پیرباڵ‌و هه‌م هه‌ر كه‌سێكی تریش مافی ئاسایی‌و یاسایی خۆیانه‌ ڕا‌و بۆچوونی سیاسی‌و ناسیاسی تایبه‌تیان هه‌بێت، به‌ڵام كه‌ی ئه‌م شتانه‌ بوون به‌به‌شێك له‌قسه‌وباسه‌كانی ناو فه‌زای گشتی، ئه‌وده‌م مافی هه‌ر كه‌سێكه‌ شتێك له‌سه‌ر ئه‌و ڕاوبۆچوونانه‌ بڵێت. ئه‌وه‌ی من لێره‌دا ده‌ینووسم شتێك نییه‌ ده‌رباره‌ی ڕاستی‌و دروستی بۆچوونه‌كه‌ی فه‌رهاد پیرباڵ، قسه‌كردنیش له‌سه‌ر ناوه‌ڕۆكی بۆچوونه‌كه‌، به‌ڵكو دانان‌و نیشته‌جێكردنی ئه‌و ڕایه‌یه‌ له‌ناو ئه‌و پرۆژه‌ سیاسییه‌ گه‌وره‌یه‌دا كه‌ من به‌ ”پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستان“ ناوم ناوه‌.

٢
من تا ئێستا له‌چه‌ند نووسینێك‌و له‌هه‌ندێك چاوپێكه‌وتنی ته‌له‌فیزیۆنیدا باسم له‌  ”پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستان“ كردوه‌‌و ئه‌م پرۆژه‌یه‌شم، به‌پله‌ی یه‌كه‌م، ‌وه‌ك پرۆژه‌ی پارتی دیموكراتی كوردستان ناساندوه‌. مه‌به‌ستم له‌ده‌سته‌واژه‌ی ”به‌سعودیكردن“ هێماكردنه‌ بۆ ئه‌و پرۆژه‌ سیاسییه‌ی كه‌ ده‌یه‌وێت سیستمی سیاسی كوردستان، به‌كرده‌وه‌، بكاته‌ سیستمێكی سوڵتانی‌و كۆمه‌ڵگای كوردستانیش به‌كۆمه‌ڵگایه‌كی بێده‌نگ‌و بێجوڵه‌ له‌به‌رده‌م ئه‌م سیستمه‌دا. خاڵی سه‌ره‌كی ئه‌م سیستمه‌ له‌باتی ده‌ستگۆڕكێی ده‌سه‌ڵات ”ته‌وریسكردنی“ ده‌سه‌ڵاته‌ له‌نێوان ئه‌ندامانی خێزانێكی سیاسیدا. به‌ڵام ئه‌مه‌ هه‌موو ڕه‌هه‌نده‌كانی ”به‌سعودیكردن“ نییه‌، ئه‌م پرۆژه‌ سیاسییه‌ كۆمه‌ڵێك ڕه‌هه‌ندی تری هه‌یه‌ كه‌ هه‌وڵئه‌ده‌م له‌م نووسینه‌دا زۆر به‌كورتی باسیانبكه‌م. به‌بۆچونی من ئه‌و بۆچوونه‌ سیاسییه‌ تازانه‌ی فه‌رهاد پیرباڵ له‌چه‌ند ڕۆژی ڕابردوودا فڕێیدانه‌ ناو فه‌زای گشتی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌وه‌، بۆچوونی كاتی‌و خۆبه‌خۆ‌و بیرلێنه‌كراوه‌ نین، به‌ڵكو به‌شێكن له‌و گوتاره‌ ڕۆشنبیرییه‌ تایبه‌ته‌ی له‌گه‌ڵ پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستاندا دروستبووه‌. گوتارێكی ڕۆشنبیریی كه‌ به‌شێكه‌ له‌و فه‌زای ره‌مزیی‌و ڕۆشنبیریی دروستكردن‌و به‌هێزكردنی ئه‌م پرۆژه‌یه‌. پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستان هه‌ڵگری پێنج ڕه‌هه‌ندی سه‌ره‌كییه‌ كه‌ ده‌كرێت به‌مشێوه‌یه‌ له‌یه‌كتریان جیابكه‌ینه‌وه‌. یه‌كه‌م: ڕه‌هه‌ندی سیاسی. دووهه‌م: ره‌هه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی. سێهه‌م: ڕه‌هه‌ندی ئابوری. چواره‌م: ڕه‌هه‌ندی دینی. پێنجه‌م: ڕه‌هه‌ندی ڕۆشنبیریی.

ئێستا با هه‌وڵبده‌ین هه‌ریه‌كێك له‌و ڕه‌هه‌ندانه‌ شیبكه‌ینه‌وه‌‌و هێڵه‌ سه‌ره‌كی‌و گشتییه‌كانی نیشانبده‌ین.

٣
ڕه‌هه‌نده‌ سیاسییه‌كه‌ی پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستان بریتییه‌ له‌كاركردن بۆ گۆڕینی سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌ی كوردستان بۆ  سیستمێكی سوڵتانی یان نیمچه‌ سوڵتانی تیایدا خێزانی بارزانی بتوانن ده‌سه‌ڵاتداری ژماره‌ یه‌ك بن. سیستمێك ده‌شێت ناوی ”سیستمی سه‌رۆكایه‌تی“ یان ”په‌رله‌مانی“ یان هه‌ر شتێكی دیكه‌ی‌ لێبنرێت، به‌ڵام به‌كرده‌وه‌ له‌سیستمێكی شاهه‌نشاهی‌و نیمچه‌ شاهه‌نشاهی بچێت، كه‌ كۆمه‌ڵێك ئه‌میر‌و ئه‌میره‌ی سیاسی بیبه‌ن به‌ڕێوه‌‌و ڕێگاش خۆشبكرێت بۆ به‌‌ویراسیكردنێكی ته‌واوی ده‌سه‌ڵات، له‌باوكه‌وه‌ بۆ كوڕ‌و برا‌و برازا‌و ئامۆزا‌و هتد... خۆشحاڵانه‌ ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مجاره‌ی په‌رله‌مانی كوردستان نیشانیداین پیاده‌كردنی ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌كوردستاندا كارێكی هێجگار زه‌حمه‌ته‌. نه‌ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ی ده‌وێت، نه‌ به‌شێكی زۆری هێزه‌ سیاسییه‌كانی كوردستانیش. به‌ڵام ئه‌وه‌ی دۆخه‌كه‌ی له‌ئێستادا ئاڵۆزكردوه‌‌و ڕۆحی به‌به‌ری ئه‌م پرۆژه‌یه‌دا كردوه‌ بوونی باڵێكی ناو یه‌كێتی نیشتیمانییه‌، كه‌ ڕێك ‌وه‌ك پارتی، خه‌ونی به‌سعودیكردنی كوردستان ده‌بینێت‌و كار بۆ به‌‌ویراسیكردنی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن. له‌م ڕووه‌وه‌ ئه‌مانیش خۆیان له‌ناو هه‌مان پرۆژه‌ی سیاسیدا ده‌بیننه‌وه‌. ‌وه‌ك وتم هه‌ڵبژاردنه‌كان نیشانیانداین كه‌ هه‌م به‌شێكی گه‌وره‌ی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌‌و هه‌م هێزه‌ سیاسییه‌ خاوه‌ن قورساییه‌كانی تر‌و هه‌م به‌شێكی گرنگی ناو یه‌كێتی خۆشی ئه‌م پرۆژه‌یه‌ی قبووڵ نییه‌. به‌ڵام ئه‌م قبووڵنه‌كردنه‌ فره‌لایه‌نه‌ مانای كۆتاییهتانی ئه‌م پرۆژه‌یه‌ نییه‌، به‌تایبه‌تی له‌سێبه‌ری ئه‌و ڕاستییه‌دا كه‌ پارتی‌و یه‌كێتی ده‌ستیان به‌سه‌ر زۆربه‌ی ده‌زگا گرنگه‌كانی حوكمڕانی‌و جومگه‌ ئابورییه‌ سه‌ره‌كییه‌كان‌و په‌یوه‌ندییه‌ ناوه‌كی‌و ده‌ره‌كییه‌كاندا گرتووه‌. به‌بۆچوونی من ئه‌ركی سیاسی ژماره‌ یه‌كی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌، له‌ئێستا‌و له‌ساڵانی داهاتووشدا، ڕێگرتنه‌ له‌سه‌ركه‌وتنی ئه‌م پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنه‌.

٤
پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستان ڕه‌هه‌ندێكی كۆمه‌ڵایه‌تی هێجگار ترسناكیشی هه‌یه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌هه‌وڵدان بۆ گۆڕینی كۆمه‌ڵگا بۆ ”بازاڕێكی گه‌وره‌“، هه‌وڵدان بۆ سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا ‌وه‌ك ”مۆڵ“‌و له‌وێشه‌وه‌ هه‌وڵدان بۆ گۆڕینی مرۆڤی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ له‌بوونه‌وه‌رێكی چالاك‌و هۆشیاره‌وه‌، بۆ كه‌سێكی به‌رخۆری بێباك‌و خه‌واڵو‌و ناهۆشیار. ئه‌وه‌ی ‌ورد له‌كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ بڕوانێت بۆی ده‌رده‌كه‌وێت چ هه‌وڵێكی گه‌وره‌ ئه‌درێت بۆئه‌وه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ بكرێت به‌یه‌كێك له‌به‌رخۆرترین كۆمه‌ڵگاكانی ناوچه‌كه‌‌و چالاكی سه‌ره‌كی ئینسانی ئێمه‌ش كورتبكرێته‌وه‌ بۆ چالاكی به‌رخۆریی.

وه‌ك له‌كتێبی ”له‌چ ئێستایه‌كدا ده‌ژین؟“ به‌درێژیی باسمكردوه‌ ”دیمه‌نه‌كانی به‌رخۆریی له‌كوردستاندا هه‌مه‌جۆر‌و به‌رفراوانن، له‌شاره‌كانی كوردستاندا بۆ هه‌رشوێنێك ده‌ڕۆیت ڕووت به‌چه‌ندان دیمه‌نی جیاوازی به‌رخۆرییدا ده‌ته‌قێته‌وه‌، په‌نای شه‌قامه‌ گشتییه‌كان‌و ناوه‌ڕاستی شاره‌كان‌و قه‌راخ‌و بازنه‌ دووره‌كانی ده‌ره‌وه‌ی شاریش پڕبوون له‌بازاڕ‌و چێشتخانه‌‌و ئوتێل‌و مۆڵ‌و مۆتێل‌و شوێنی پشوودان‌و حه‌وانه‌وه‌ی جۆراوجۆر.“ ئه‌م دیارده‌یه‌ به‌ڕاده‌یه‌ك به‌رفراوانه‌ ده‌كرێت باس له‌پرۆسه‌ی به‌”بازاڕبوونی كۆمه‌ڵگا“ بكه‌ین، پرۆسه‌یه‌ك له‌زۆر ئاستدا كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ی گۆڕیوه‌ به‌”شوێنی كڕین‌و فرۆشتنی شتومه‌ك، به‌جێگه‌یه‌ك چالاكی سه‌ره‌كی تیایدا خه‌رجكردنی پاره‌“ بێت.

به‌بۆچوونی من ئه‌م پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنه‌ی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ دۆخێكی دروستكردوه‌ تیایدا ”به‌رخۆریی ساده‌“ گۆڕابێت بۆ ”به‌رخۆریزم“، به‌رخۆریی له‌یه‌كێك له‌چالاكییه‌كانی مرۆڤه‌وه‌ گۆڕابێت بۆ ئایدیۆلۆژیایه‌كی باڵاده‌ست. مه‌به‌ستم له‌ئایدۆلۆژیا لێره‌دا ڕستێكی زۆر له‌ده‌سته‌واژه‌‌و چه‌مك‌و ‌وێنه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكانێكی زۆر به‌كاریده‌هێنن بۆ باسكردنی خۆیان‌و باسكردنی حه‌ز‌و ‌ویست‌و ئاره‌زووه‌كانیان، ‌وه‌كچۆن به‌كاریشیده‌هێنن بۆ تێگه‌یشتن له‌دونیا‌و كۆمه‌ڵگا‌و ئه‌و ڕۆژگاره‌ی تیایدا ده‌ژین. ئایدیۆلۆژیا لێره‌دا جگه‌ له‌پێناسه‌كردنی ‌واقیع به‌شێوه‌یه‌كی دیاریكراو، په‌یوه‌ندی گروپ‌و تاكه‌كه‌س‌و هێزه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگایه‌كیش به‌یه‌كه‌وه‌ مه‌یسه‌رده‌كات‌و ڕۆڵێكی گرنگیش ده‌بینێت له‌ڕه‌نگڕێژكردنی چاوه‌ڕوانییه‌كانیاندا. هاوكات ئایدیۆلۆژیا ‌وروژێنه‌ری كۆمه‌ڵێك هه‌ست‌و سۆز‌و حه‌زیشه‌ كه‌ ‌وا له‌ئینسان ده‌كات به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت هه‌ڵسوكه‌وت بكات. كه‌ ده‌ڵێم به‌رخۆریی له‌دونیای ئێمه‌دا بووه‌ به‌ئایدیۆلۆژیا ده‌مه‌وێت بڵێم به‌رخۆریی بووه‌ به‌و گشته‌ ئاڵۆزه‌ی سه‌ره‌وه‌، بووه‌ به‌به‌شێك له‌و زمانه‌ی ئینسان به‌هۆیه‌وه‌ باسی خۆی‌و باسی دونیا‌و باسی ئه‌و ‌واقیعه‌ ده‌كات كه‌ تیایدا ده‌ژی، بووه‌ به‌به‌شێك له‌و ‌وێنانه‌ی ئینسان له‌ڕێگایانه‌وه‌ ته‌عبیر له‌خۆزگه‌‌و ئاره‌زو‌و حه‌زه‌كانی ده‌كات، هه‌روه‌ها بووه‌ به‌یه‌كێك له‌و بنه‌ما سه‌ره‌كییانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی نێوان تاكه‌كان‌و گروپه‌كان به‌یه‌كه‌وه‌ ڕێكده‌خات‌و هه‌ست‌و سۆزی خۆشحاڵی‌و به‌دبه‌ختی، یان هه‌ستكردن به‌غه‌در‌و چه‌وساندنه‌وه‌، دواكه‌وتن‌و پێشه‌كه‌وتن، نه‌ك ته‌نها ده‌وروژێنێت، به‌ڵكو دروست‌و بڵاویشده‌كاته‌وه‌.

به‌هێزكردنی ئه‌م شێوه‌یه‌ له‌به‌رخۆریی له‌كوردستاندا به‌شێكه‌ له‌سیاسه‌تێكی بیرلێكراوه‌ی تایبه‌ت‌و بڕبڕه‌پشتی پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستانیشه‌. ‌وه‌ك وتم ئه‌م پرۆژه‌یه‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ ئه‌دات ئینسانی ئێمه‌ بگۆڕێت بۆ بوونه‌وه‌رێكی به‌رخۆریی بێقڕه‌‌و بێهه‌ڵوێست‌و ته‌سلیمبوو، ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و كولتورییه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌ی تێدا بكوژێت كه‌ ده‌شێت سه‌رچاوه‌ی یاخیبوون‌و مه‌ترسیبێت بۆ ئه‌و مۆدێله‌ تایبه‌ته‌ی ده‌سه‌ڵات‌و كۆمه‌ڵگا. پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ پرۆژه‌ی دروستكردنی كۆمه‌ڵگایه‌كی بێده‌نگه‌ كه‌ به‌سه‌ركرده‌ی به‌رخۆریدا كڕكه‌وتبێت‌و تاقه‌ چاوه‌ڕوانییه‌كی له‌ده‌سه‌ڵاتداران ‌وه‌رگرتنی موچه‌كانیان بێت بۆ ئه‌وه‌ی به‌ره‌‌و بازاڕ‌و مۆڵه‌كان ڕابكه‌ن‌و پاره‌كانیانی تیادا خه‌رجبكه‌ن. ئه‌و مۆدێله‌ ئابورییه‌ی له‌كوردستاندا سه‌روه‌ركراوه‌ ئه‌م پرۆژه‌ سیاسییه‌ دروستیكردوه‌‌و ئه‌م پرۆژه‌یه‌ش ئاراسته‌ی ده‌كات.

٥
پرۆژه‌ی به‌سعودیكردن ڕه‌هه‌ندێكی ئابوریی ترسناكی هه‌یه‌ كه‌ سه‌رجه‌می پرۆژه‌كه‌ی له‌سه‌ر ‌وه‌ستاوه‌، ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ش شێوازێكی تایبه‌تی به‌گه‌ڕخستن‌و مامه‌ڵه‌كردنی ئابوریی نه‌وته‌. له‌ئه‌ده‌بیاتی زانستیدا كه‌سانێك هه‌ن له‌باتی باسكردنی خێروبێری نه‌وت، باس له‌”له‌عنه‌تی نه‌وت“ ده‌كه‌ن. باس له‌و ڕۆڵه‌ وێرانكه‌ر‌و تێكده‌ره‌ ده‌كه‌ن كه‌ نه‌وت له‌ژیانی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و فه‌رهه‌نگیدا ده‌یبینێت. ئابوری نه‌وت به‌وشێوه‌یه‌ی له‌كوردستاندا ڕێكخراوه‌‌و به‌و شێوازه‌ی به‌ڕێوه‌ده‌برێت، یه‌كێك له‌كۆڵه‌كه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی دروستكردن‌و پیاده‌كردنی پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنه‌. ئه‌و هه‌موو تاریكییه‌ی به‌ده‌وری ئه‌م ئابورییه‌دا دروستكراوه‌، به‌و شێوازه‌ی كه‌ خراوه‌ته‌ خزمه‌تی ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی توێژێكی سیاسی دیاریكراوه‌وه‌، به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌چێت نه‌وت بكاته‌ له‌عنه‌تێكی سیاسیی‌و ئابوریی‌و فه‌رهه‌نگیی گه‌وره‌. ئابوریی نه‌وت له‌كوردستان ته‌نها خه‌ریكی دروستكردنی نوخبه‌یه‌كی سیاسی سوڵتانی نابه‌رپرسیار‌و گه‌نده‌ڵ‌و توندوتیژ نییه‌، به‌ڵكو خه‌ریكی دروستكردنی كۆمه‌ڵگایه‌كی بێكار‌و بێده‌نگ‌و سه‌رله‌قێنیشه‌ كه‌ چالاكی سه‌ره‌كیی كورتكرابێته‌وه‌ بۆ كڕینی شتومه‌ك‌و خه‌رجكردنی پاره‌، به‌ڵام هاوكات قبووڵكردنی هه‌موو سوكایه‌تیی‌و كه‌رامه‌ت شكاندنێكیش له‌ده‌سه‌ڵاتداران. ئابوریی نه‌وت سیاسییه‌كانی كوردستانی له‌وه‌ خستوه‌ سیاسه‌تكار بن، سیاسه‌ت چالاكی سه‌ره‌كی‌و بنه‌ڕه‌تییان بێت، به‌ڵكو كردونیشی به‌بازرگان، به‌بازرگانی زه‌به‌لاحی نه‌وت كه‌ پاره‌یه‌كی زه‌به‌لاح په‌یداده‌كات‌و خه‌ونی به‌ئه‌به‌دیكردن‌و به‌ویراسیكردنی ده‌سه‌ڵاتیان له‌لا دروستده‌كات. له‌هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كیشدا سیاسییه‌كانی بوون به‌بازرگان‌و پاره‌ی بازرگانییه‌كه‌شیان خسته‌گه‌ڕ بۆ پاراستنی پێگه‌كانی خۆیان له‌ده‌سه‌ڵاتدا، له‌وێدا ده‌بێت چاوه‌ڕوانی كاره‌ساتی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی گه‌وره‌بین، چاوه‌ڕوانی دروستبونی سیستمێكی سیاسی هاروهاج‌و بێڕه‌حم‌و تاوانبار بین. ئابوریی نه‌وت، چ قاچاغ‌و چ ناقاچاغ، دۆخێك دروستده‌كات سیاسییه‌ بازرگانه‌كان بتوانن ببنه‌ خاوه‌ن له‌شكری تایبه‌ت، میدیای تایبه‌ت، بازاڕی تایبه‌ت، په‌یوه‌ندی ده‌ره‌كی تایبه‌ت، چیشیان ‌ویست له‌ڕێگای هه‌ڕه‌شه‌‌و به‌كارهێنانی توندوتیژی‌و فشاری ئابورییه‌وه‌ بیسه‌لمێنن. هه‌موو ئه‌مانه‌ش ڕه‌چه‌ته‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی دروستكردنی ده‌سه‌ڵاتێكی ترسناك‌و ناشیرین‌و نابه‌رپرسیارن. پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌‌و به‌سعودیكردنی سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌ی به‌بێ ئه‌م مامه‌ڵه‌ تایبه‌ته‌ی نه‌وت‌و به‌بێ ئه‌م شێوازه‌ له‌ئیداره‌دانی ئابوری نه‌وت، مه‌حاڵه‌. ئه‌م شێوازی به‌ڕێوه‌بردنه‌ی ئابوری نه‌وت ڕۆڵێكی سه‌ره‌كی ده‌بینێت له‌پرۆسه‌ی به‌سعودیكردنی كۆمه‌ڵگا‌و سیستمی حوكمڕانی ئێمه‌دا
٦
ڕه‌هه‌ندێكی گرنگی تری پرۆسه‌ی به‌سعودیكردنی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ له‌دایكبوونی جۆرێكی تازه‌یه‌ له‌سه‌له‌فیه‌تی دینی كه‌ هه‌ڵگری ئه‌خلاقیاتی گوێڕایه‌ڵی سیاسییه‌، گوێڕایه‌ڵی بۆ ئه‌و ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ی له‌ئێستادا حوكمڕانن. ئه‌م جۆره‌ له‌سه‌له‌فیه‌ت دژی به‌گژاچونه‌وه‌‌و هه‌وڵدانی گۆڕانی ده‌سه‌ڵاتدارانه‌‌و هه‌موو هه‌وڵێكیش بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ‌وه‌ك هه‌وڵدان بۆ به‌رپاكردنی ”فیتنه‌“ی دینی‌و سیاسی ‌وێناده‌كه‌ن. له‌كوردستاندا ئه‌م شێوه‌ تازه‌یه‌ له‌دینداریی هه‌ڵگری ڕه‌هه‌ندێكی سیاسیی ترسناكه‌ كه‌ ته‌واو له‌قازانجی پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستاندایه‌. گه‌شه‌دان به‌ئه‌خلاقیاتی گوێڕایه‌ڵی سیاسی‌و بینینی ده‌سه‌ڵاتدار ‌وه‌ك ”وه‌لی ئه‌مر“ێك كه‌ نابێت ئیمانداران ڕووبه‌ڕووی ببنه‌وه‌، یان سه‌رپێچی ئه‌مر‌و نه‌هییه‌كانی بكه‌ن، ئه‌و ژێرخانه‌ دینییه‌یه‌ كه‌ پرۆژه‌ی به‌سعودیكردن پێویستی پێیه‌تی. ڕه‌گوڕیشه‌كانی ئه‌م شێوازه‌ له‌گوێڕایه‌ڵی سیاسی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تێگه‌یشتنی به‌شێك له‌ئیسلامی سوننی له‌ده‌سه‌ڵات. ده‌كرێت هێما بۆ بۆچوونه‌كانی ئیبن ته‌یمییه‌‌و محه‌مدی كوڕی عه‌بدولوه‌هاب، دامه‌زرێنه‌ری ڕێبازی ‌وه‌هابیزم له‌سعودیه‌، بكه‌ین. ئه‌م دوو پیاوه‌ پێ له‌سه‌ر گوێڕایه‌ڵی ته‌واو بۆ ده‌سه‌ڵاتداران‌و ته‌ماشاكردنی ده‌سه‌ڵاتدار ‌وه‌ك باوكێكی سیاسی، ‌وه‌ك كه‌سێك كه‌ نابێت له‌ئه‌مر‌و نه‌هییه‌كانی ده‌ربچیت، داده‌گرن. داوای كۆتاییهێنان به‌هه‌موو ململانێیه‌كی سیاسی‌و ته‌سلیمبوون به‌ده‌سه‌ڵاتی ئاماده‌ ده‌كه‌ن. ئه‌م جۆره‌ له‌سه‌له‌فیه‌ت په‌ره‌ به‌شێوازێك له‌ئه‌خلاق‌و كولتوری سیاسیی ئه‌ده‌ن كه‌ به‌”ئه‌خلاقی گوێڕایه‌ڵی“ ناسراوه‌. ئه‌م ئه‌خلاقی گوێڕایه‌ڵییه‌ش ‌وه‌ك به‌شێكی جه‌وهه‌ری له‌پیاده‌كردنی ڕاست‌و دروستی دینداریی ‌وێناده‌كه‌ن. گوێڕایه‌ڵی سیاسی‌و سه‌رشۆڕكردن بۆ ”وه‌لی ئه‌مر“ ‌وه‌ك به‌شێكی گرنگی دینداری ده‌بینن. محمه‌دی كوڕی عه‌بدولوه‌هاب باوه‌ڕی ‌وایه‌ به‌خشینی ”به‌یعه‌“ به‌ده‌سه‌ڵاتدار، كه‌ زۆرجار به‌یعه‌یه‌كی شكڵییه‌‌و تازه‌كردنه‌وه‌ی ڕه‌وایه‌تییه‌ به‌ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ پێشتر خۆی سه‌پاندووه‌‌و له‌ئارادایه‌، نه‌ك ته‌نها ‌واجبێكی دینییه‌، به‌ڵكو هۆكارێكیشه‌ بۆ خۆڕزگاركردن له‌لێپرسینه‌وه‌ی قورس له‌قه‌بر‌و قیامه‌تدا.

ئه‌گه‌رچی له‌مێژووی سیاسیی‌و دینیی سه‌ده‌ی بیسته‌می كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا ئه‌م شێوازه‌ له‌دینداریی‌و ئه‌م شێوه‌یه‌ له‌ئه‌خلاقیاتی گوێڕایه‌ڵی بوونی نه‌بووه‌، به‌ڵام له‌كوردستانی ئه‌مڕۆدا ئه‌م مۆدێله‌ دینییه‌ به‌خه‌ستی ئاماده‌یه‌، به‌تایبه‌تی له‌هه‌ولێر. ئه‌م جۆره‌ دیندارییه‌ تازه‌یه‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه‌ هاریكاری ده‌كرێت‌و هه‌وڵی بڵاوبوونه‌وه‌ی ده‌درێت. هیچ شتێك ‌وێنه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌م شێوازه‌ تازه‌یه‌ی دینداریی سیاسی له‌كوردستاندا به‌كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ نیشاننادات، ‌وه‌ك ئه‌وه‌ی سه‌رۆكی سه‌له‌فییه‌كان له‌هه‌ولێر له‌سه‌روبه‌ندی درێژكردنه‌وه‌ی ‌واده‌ی سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم بۆ ماوه‌ی دوو ساڵ بۆ بارزانی له‌په‌رله‌مانی كوردستاندا، نیشانیدا. له‌و كاته‌دا سه‌رۆكی ئه‌م ڕێبازه‌ سه‌له‌فییه‌ هاته‌ سه‌رخه‌ت‌و باسی ئه‌وه‌ی كرد كه‌ كۆمه‌ڵگا، نه‌ك نابێت ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی ڕه‌تبكاته‌وه‌ به‌ڵكو پێویسته‌ گوێڕایه‌ڵیان بێت‌و ‌وه‌ك ‌وه‌لی ئه‌مر مامه‌ڵه‌یان بكات. هه‌وڵیدا ڕه‌وایه‌تییه‌كی دینی به‌و درێژكردنه‌وه‌ نایاساییه‌ی ده‌سه‌ڵات ببه‌خشێت. به‌كورتی دروستبوون‌و گه‌شه‌كردنی ئه‌م شێوازه‌ له‌دینداریی تازه‌ له‌كوردستاندا به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌و پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنه‌ی ئه‌مڕۆكه‌ له‌كوردستاندا ئاماده‌یه‌.  

٧
دواهه‌مین ده‌ركه‌وتی پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستان هه‌وڵدانه‌ بۆ دروستكردنی جۆرێك له‌ڕۆشنبیر‌و جۆرێك له‌ ”كایه‌ی ڕۆشنبیریی“ كه‌ ته‌واو له‌سیاسه‌ت دابڕابن‌و هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌كیش به‌كایه‌ی سیاسه‌ته‌وه‌ ‌وه‌ك په‌یوه‌ندییه‌كی ”ناڕۆشنبیریی“‌و ناكۆك به‌ئه‌رك‌و كار‌و ڕۆڵی ڕۆشنبیر ‌وێنابكه‌ن. پرۆژه‌ی به‌سعودیكردن له‌كایه‌ی ڕۆشنبیرییدا له‌ڕێگای سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌م كایه‌یه‌وه‌ كارده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی بیكات به‌كایه‌یه‌كی ناسیاسی‌و دیوارێكی گه‌وره‌ش له‌نێوان ”ڕۆشنبیریی“‌و ”سیاسه‌ت“دا دروستبكات.

ئه‌مه‌ش پرۆسه‌یه‌كی بیرلێكراوه‌‌و حیساببۆكراوه‌‌و به‌زیاد له‌شێوه‌یه‌ك له‌ئارادایه‌. له‌وانه‌ش، بۆ نموونه‌، پێناسه‌كردنه‌وه‌ی ڕۆڵی ڕۆشنبیر ‌وه‌ك ڕۆڵێكی ناسیاسی‌و كورتكردنه‌وه‌ی ئه‌م ڕۆڵه‌ بۆ نووسینی ئه‌ده‌بیی‌و هونه‌ری‌و تیوری ئه‌بستراكت‌و هه‌وڵدان بۆ بێبه‌شكردنی كایه‌ی سیاسی له‌خوێندنه‌وه‌‌و ڕاڤه‌كردنی به‌رده‌وامه‌وه‌ له‌لایه‌ن ڕۆشنبیرانه‌وه‌. دووهه‌م، هه‌وڵدان بۆ به‌رهه‌مهێنان‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی گوتارێك له‌سه‌ر ”بێلایه‌نی ڕۆشنبیران“ كه‌ ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی جگه‌ له‌بێده‌نگبوون‌و قسه‌نه‌كردن له‌سه‌ر زۆرێك له‌ناشیرینییه‌كانی ئه‌و دونیایه‌‌و ڕێگرتن له‌وه‌ی ئینسانی ئێمه‌ پرۆژه‌ مه‌ترسیداره‌كانی ناو ئه‌و دونیایه‌ ببینێت‌و بناسێت، شتێكی تری لێ سه‌وز نابێت. سێهه‌میش، دروستكردنی ‌وێنه‌یه‌كه‌ بۆ ڕۆشنبیر كه‌ یان ئه‌وه‌یه‌ بوونه‌وه‌رێكی دووره‌په‌رێز‌و بێده‌نگه‌، یان كه‌سێكه‌ خه‌ریكی نووسین‌و ئه‌ده‌بیاتی دوور له‌كێشه‌‌و مه‌سه‌له‌ سیاسییه‌كانه‌، یان كه‌سێكه‌ بۆ ده‌سه‌ڵات‌و ده‌سه‌ڵاتداران ده‌نووسێت، یاخود موهه‌ریجی سه‌ر شانۆ‌و ته‌له‌فیزۆن‌و كۆبوونه‌وه‌ گشتییه‌كانه‌.

ئه‌وه‌ی له‌سه‌رجه‌می ئه‌م ته‌كنیكانه‌دا ئاماده‌یه‌ ته‌نها بێنرخكردنی ڕه‌هه‌ندی سیاسی كه‌سایه‌تی ڕۆشنبیر‌و ڕووتكردنه‌وه‌ی ته‌واوی كایه‌ی ڕۆشنبیریی نییه‌ له‌هه‌ر ڕه‌هه‌ندێكی سیاسی چالاك، كه‌ بتوانێت پرسیاری گرنگ له‌میكانیزمه‌كانی كاركردنی ده‌سه‌ڵات‌و له‌په‌یوه‌ندی نێوان ده‌سه‌ڵات‌و مه‌عریفه‌ بكات، یان قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و پرۆژه‌ سیاسییانه‌ بكات كه‌ به‌ڕێوه‌ن‌و مه‌ترسییه‌كانیان نیشانبدات، به‌ڵكو ئینكاركردنی ته‌واوی ئه‌و ڕاستییه‌شه‌ كه‌ سیاسه‌ت خۆشی به‌شێكی گرنگی چالاكییه‌ ئینسانییه‌كانه‌‌و په‌یوه‌ندی به‌ئاماده‌گیی هۆشیار‌و چالاكانه‌ی مرۆڤه‌وه‌ له‌ناو دونیادا هه‌یه‌. ئینكاركردنی ئه‌و ڕاستییه‌یه‌ كه‌ سیاسه‌ت به‌شێكه‌ له‌مرۆڤبوونی مرۆڤ. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ڕێگه‌گرتن له‌وێناكردنی سیاسه‌ت ‌وه‌ك به‌شێكی گرنگ له‌كرده‌ی پیاده‌كردنی ئازادیی له‌دونیادا. هه‌وڵدان بۆ دروستكردنی جۆرێك له‌ڕۆشنبیر كه‌ هه‌م سیاسه‌ت به‌لایه‌وه‌ گرنگ نه‌بێت‌و به‌شوێنی كاركردنی خۆی نه‌زانێت، هه‌م نه‌شیه‌وێت یان نه‌توانێت پرۆژه‌ سیاسییه‌كان‌و بكه‌ره‌ سیاسییه‌كان‌و زمانه‌ سیاسییه‌ جیاوازه‌كان له‌یه‌كتری جیابكاته‌وه‌‌و هه‌موویان له‌ژێر چه‌تری ئه‌م یان ئه‌و زاراوه‌‌و تێرمی فیكری‌و تیوریدا كۆبكاته‌وه‌، بۆئه‌وه‌ی قسه‌ی كۆنكریت‌و ڕای كۆنكریتی له‌سه‌ر هیچ یه‌كێكیان نه‌بێت. پرۆژه‌ی به‌سعودیكردن له‌ئاسته‌ ڕۆشنبیرییه‌كه‌یدا هه‌وڵدانه‌ بۆ دروستكردنی ئه‌م جۆره‌ له‌ڕۆشنبیر‌و ئه‌م كایه‌یه‌ له‌ڕۆشنبیریی.

٨
ئه‌وه‌ی من له‌دواهه‌مین چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ی فه‌رهاف پیرباڵدا گوێم لێبوو خوێندمه‌وه‌، ئه‌و جۆره‌ قسانه‌بوو كه‌ ئه‌م پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنه‌ پێویستییه‌كی حه‌یاتی پێیه‌تی. فه‌رهاد خۆشی به‌رجه‌سته‌كه‌ری ئه‌م مۆدێله‌یه‌ له‌ڕۆشنبیر كه‌ پرۆسه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستان پێویستی پێیه‌تی. قسه‌كانی فه‌رهاد پیرباڵ ده‌رباره‌ی به‌شاهه‌نشاهیكردنی سیستمی سیاسی له‌كوردستاندا بۆ هه‌ر مه‌به‌ستێك‌و به‌هه‌ر نیازێك كرابێت، كورتناكرێته‌وه‌ بۆ ڕا‌و بۆچوونی ئه‌و ڕۆشنبیره‌ به‌ته‌نها، به‌ڵكو به‌شێكه‌ له‌و فه‌زا‌و گوتاره‌ ڕۆشنبیرییه‌ی له‌پاڵ پرۆژه‌ی به‌سعودیكردندا دروستبووه‌. فه‌رهاد مۆدێلی ئه‌و ماسییه‌ ڕۆشنبیرییه‌یه‌ كه‌ له‌ناو ئاوی ئه‌و پرۆژه‌ شاهه‌نشاهییه‌ سیاسیه‌دا مه‌له‌ ده‌كات، ئه‌و زمانه‌یه‌ كه‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ده‌یه‌وێت ڕۆشنبیران قسه‌ی پێبكه‌ن، ئه‌و جۆره‌ هه‌ڵوێسته‌یه‌ كه‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌ڕۆشنبیریی داواده‌كات. له‌هه‌موو ئه‌مانه‌دا فه‌رهاد چه‌نده‌ به‌ناوی خۆیه‌وه‌ قسه‌ده‌كات، ئه‌وه‌نده‌ش به‌زمان‌و خه‌یاڵ‌و عه‌قڵیه‌تی ئه‌و پرۆژه‌ شاهه‌نشاهییه‌وه‌ قسه‌ده‌كات‌و بیرده‌كاته‌وه‌. ڕا‌و بۆچوونه‌كانی چه‌نده‌ له‌ناو خۆیه‌وه‌ هاتبن ئه‌وه‌نده‌ش له‌ناو ئه‌و فه‌زا ڕۆشنبیریی‌و ئه‌خلاقییه‌وه‌ هاتوون كه‌ پرۆژه‌ی به‌سعودیكردن له‌كوردستاندا دروستیكردوه‌. له‌ڕاستیدا فه‌رهاد ئه‌و خه‌ونه‌ی كه‌ پرۆژه‌ی به‌سعودیكردنی كوردستان به‌نهێنی ده‌یبینێت، نه‌ك ته‌نها ئاشكراده‌كات، به‌ڵكو به‌رگریشی لێده‌كات‌و ده‌شبێته‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ی ئه‌و پرۆژه‌یه‌ له‌ڕێگای ئه‌وه‌وه‌ قسه‌كانی خۆی بكات. لێره‌دا جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆ له‌نێوان ئه‌م ته‌رزه‌ له‌ڕۆشنبیر‌و سه‌رۆكی سه‌له‌فییه‌كانی كوردستاندا نییه‌. به‌م مانایه‌ سوریالیزمه‌كه‌ی فه‌رهاد پیرباڵ هه‌مان ئه‌و ڕۆڵه‌ ده‌بینێت كه‌ دیندارییه‌ تازه‌كه‌ی سه‌له‌فییه‌كان له‌كوردستاندا ده‌یبینن. هه‌ردووكیان به‌رگریی له‌ناشیرینترین خه‌ونه‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌كوردستاندا ده‌كه‌ن‌و ده‌بنه‌ به‌شێك له‌ستراتیژیه‌تی گه‌وره‌بوون‌و به‌هێزبوون‌و بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و خه‌ونه‌.


ئاوێنه‌

خوێندراوەتەوە1123