مەریوان وریا قانع

دەوڵەت‌و قەبیله‌‌‌و درۆ‌

دەوڵەت‌و قەبیله‌‌‌و درۆ

”تێگەیشتنێکی خێڵەکییانە بۆ دەوڵەت:

تێگەیشتنی مۆدێرن بۆ دەوڵەت تێگەیشتنێکە دەوڵەت وەک "ناوکۆییەک"ی کۆمەڵایەتی‌ و سیاسی، وەک "چوارچێوەیەکی گشتی" بۆ رێکخستنی ژیانی کۆمەڵایەتی، وەک "داوەر"ێک له‌‌‌نێوان هێزو چینە جیاوازەکاندا وێنادەکات. له‌‌‌سەردەمی ھۆبزەوە دەوڵەت دەرەنجامی "پەیمانێکی کۆمەڵایەتی"یە، "ماڵێکی گشتی"یە‌ و کۆمەڵگا وەک گشتێک له‌‌‌ناویدا نیشتەجێیە. له‌‌‌و ناوچەیەی ئێمەدا ئەم روانینە بۆ دەوڵەت نەک تەنها غائیبە، بەڵکو رێک پێچەوانەکەی ئامادەیە. تێگەیشتن بۆ دەوڵەت وەک تێگەیشتن بۆ "خێڵ"‌و له‌‌‌ناو خێڵیشدا وەک تێگەیشتن بۆ "خێزان" وایە. دەوڵەت لێرەدا نە بەرهه‌می پەیمانێکی کۆمەڵایەتییە، نە ماڵێکی گشتییەو نە داوەرێکی بێلایەنیشە، بەڵکو "موڵک"ە، "موڵکی تایبەتی" ئەو هێزەیە کە دەتوانێت دەسەڵات بگرێتەدەست‌و ببێت بە حوکمڕان له‌‌‌وڵاتدا. ساڵانێکی درێژ ئەم هێزانە له‌‌‌ڕێگای کۆدێتای سەربازییەوەو ماوەیەکیشە له‌‌‌ڕێگای پارتی سیاسی‌ و رێکخستنی هه‌ڵبژاردنی پڕ تەزویر و گزی‌ و فزی سیاسی‌ و ئەخلاقییەوە دەسەڵات دەگرنەدەست. دروستکردنی حیزبی سیاسی هیچی ئەوتۆی له‌‌‌ڕوانینی خێڵەکییانەی ئەو هێزانەی نە بۆ حیزب خۆی‌ و نە بۆ دەوڵەت نەگۆڕیوە، وەکچۆن خۆیان بەخاوەنی پارتە سیاسییەکان دەزانن، بەهامنشێوە خۆشیان بەخاوەنی دەوڵەت‌ و دەزگاکانی دەزانن. له‌‌‌مەشدا وەکچۆن خاوەنی جلوبەرگ‌ و پێڵاو و گۆرەوییەکانی خۆیانن، ئاواش خۆیان بەخاوەنی پارتە سیاسییەکان‌ و بەخاوەنی دەوڵەتیش دەزانن. ئەم هێزانە ئەو جیاوازییە بنەڕەتییە نابینن کە له‌‌‌نێوان "تایبەت"بونی جلوبەرگ‌ و پێڵاو و گۆرەوییەکانی خۆیان‌ و له‌‌‌نێوان "گشتی" بوونی دەوڵەت‌ و یاساکان‌ و دەزگاکانیدا هه‌یە.

ئەگەرچی هه‌موو فیکری سیاسی مۆدێرن پێ له‌‌‌سەر ئەو راستییە دادەگرێت کە دەوڵەت موڵکی ئەم یان ئەو پارتی سیاسی، ئەم یان ئەو سەرۆک‌ و ئەم یان ئەو شار و ناوچە و بنەماڵە نییە، بەڵکو کۆمەڵێک دەزگا و میکانیزم‌ و یاسای "گشتی"یە کە موڵکی "هه‌موو" کۆمەڵگایە. هه‌م شێوازی ئیشکردن‌ و هه‌م لۆژیکی بیرکردنەوەی دەوڵەت جیاوازە له‌‌‌کار و لۆژیکی قەبیله‌‌‌‌ و خێڵ‌ و خێزان. ئەوەی له‌‌‌دونیای ئێمەدا ترسناکە بیرکردنەوەیە له‌‌دەوڵەت‌ و بەکارهێنانیەتی له‌‌‌سەر شێوازی بەکارهێنانی خێڵ‌ و خێزان، بەخشینی دەسەڵات‌ و توانا مادی‌ و دەزگاییە مۆدێرنەکانی دەوڵەتە، بەتایبەتی دەوڵەتێکی نەوتی، بەچەند گروپێکی بچووک کە بەلۆژیکی خێڵ‌ و خێزان بیردەکەنەوە و کاردەکەن. ریشەی کێشەکە له‌‌‌وەدا نییە کۆمەڵگا کۆمەڵگایەکی خێڵەکییە بۆیە روانین‌ و ئاکارەکانی دەوڵەتیش دەبێتە ئاکار و روانینێکی خێڵەکییانە، ئەم بەستنەوە میکانیکییەی دەوڵەت و کۆمەڵگا له‌‌‌دەیان رووەوە هه‌ڵەیە، بەبۆچوونی من میکانیزمێکی پێچەوانەی ئەم میکانیزمە له‌‌‌ئارادایە.

مەسەله‌‌‌کە ئەوە نییە "کۆمەڵگایەکی خێڵەکی" دەوڵەتێکی خێڵەکی دروستدەکات، بەڵکو ئەوەیە کە "سیاسەتێکی خێڵەکی" هه‌م دەوڵەتێکی خێڵەکی‌ و هه‌م کۆمەڵگایەکی خێڵەکی دروستدەکات. واتە رێک پێچەوانەی ئەو روانینە راستە. ئەوە گروپە حوکمڕانەکانن وادەکەن هه‌م دەوڵەت ببێت بە "دەوڵەتی خێڵ"‌ و هه‌م تواناکانی دەوڵەت تەرخانبکەن بۆئەوەی له‌‌‌ناو هه‌موو خانە و کایەیەکی کۆمەڵایەتیدا شێوە جیاوازەکانی "قەبیله‌‌‌گەریی" بەرهه‌مبهێنێتەوە.“

خوێندراوەتەوە1114